Дар даврони соҳибистиқлолӣ таҳти сиё­сати хирадмандонаву бунёдкоронаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикис­тон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мардуми кишвар ба эъмори ҷомеаи демокративу ҳуқуқбунёд оғоз намуданд ва ба муваффақияти зиёд дар соҳаҳои мухталиф, аз ҷумла энергетика, ноил гардиданд.

Мақсади асосии давлат дар соҳаи энергетика таъмини сифатноки эҳтиёҷоти рӯзафзуни аҳолии ҷумҳурӣ бо неруи барқ фароҳам овардани шароити зарурӣ барои истифодабарандагони энергетика ва расидан ба истиқлолияти энергетикӣ мебошад.

Бо мақсади рушди иқтисодиёти кишвар ҳадафҳои стратегӣ — расидан ба истиқлолияти энергетикӣ, раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ, таъмини амнияти озуқаворӣ ва саноатикунонии босуръати кишвар муайян гардида, дар ин самтҳо корҳои зиёд амалӣ шудааст. Роҳбари давлат борҳо таъкид намуданд, ки рушди мунтазами иқтисодиёти кишвар бе истиқлолияти энергетикӣ ғайриимкон аст.

Барои рушди энергетика кӯшишҳо зиёданд. Аз ҷумла, лоиҳаҳои «Кам намудани талафоти неруи барқ» ва «Гузаштан ба низоми ягонаи биллингӣ» бомаром идома доранд, вале новобаста аз корҳои анҷомдода сатҳи талафоти неруи барқ дар кишварамон нигаронкунанда мебошад.

15-уми апрели соли 2025 Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар қатори дигар қонунҳо ба Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ворид намудани тағйир ба Кодекси ҳуқуқвайронкунии маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон» ва Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ворид намудани илова ба Кодекси ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон» имзо гузоштанд.

Ҳадафи асосии ворид намудани тағйир ба моддаи 382 Кодекси ҳуқуқвайронкунии маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва ба Кодекси ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон илова гардидани моддаи нав — моддаи 253¹ пешгирии дахолати беасос ба таҷҳизоти ҳисоби неруи барқ ва вайронкуниҳои қоидаву меъёрҳои истифодаи қувваи барқ мебошад.

Моддаи 382 Кодекси ҳуқуқвайронкунии маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Риоя накардани қоидаҳои истифодаи қувваи барқ ва гармӣ» ном дошта, барои истифодаи қувваи барқ бе пайвасткунӣ ба таҷҳизоти ҳисоби барқӣ, худсарона пайваст шудан (насб шудан) ба шабакаҳо ва дастгоҳҳои таъминоти барқ, истифодаи қувваи барқ ва гармӣ бе асбобҳои зарурии назоратӣ ва баҳисобгирӣ ё бе шартнома бо ташкилотҳои таъминоти қувваи барқ ва гармӣ, кандан ва шикастани пломбаҳои муқарраршудаи асбобҳои андозагирӣ, инчунин, аз берун дахолат намудан ба таҷҳизоти ҳисоби барқӣ ва тағйир додани нишондоди он бо мақсади насупоридани маблағи истифодаи қувваи барқ, ҳангоми набудани аломатҳои таркиби ҷиноят ба шахсони воқеӣ аз бист то сӣ, шахсони мансабдор аз сӣ то панҷоҳ ва ба шахсони ҳуқуқӣ аз дусад то сесад нишондиҳанда барои ҳисобҳо ҷарима таъин мешавад.

Субъекти ҳуқуқвайронкунии маъмурӣ шахси воқеӣ, шахси мансабдор ва шахси ҳуқуқӣ шуда метавонад.

Таҳти мафҳуми шахси воқеӣ шаҳрванди Ҷумҳурии Тоҷикистон, шаҳрвандони хориҷӣ ва шахси бешаҳрванд фаҳмида мешавад, ки ҳангоми содир намудани ҳуқуқвайронкунии маъмурӣ синнашон ба шонздаҳ расида бошад.

Шахси мансабдор шахси таъин ё интихобшуда, ки ба таври доимӣ, муваққатӣ ё бо ваколати махсус вазифаи намояндаи ҳокимияти давлатиро амалӣ менамояд, инчунин, шахсе, ки вазифаҳои ташкилию амрдиҳӣ, маъмурию хоҷагидориро дар мақомоти ҳокимияти давлатӣ, муассисаҳои давлатӣ, мақомоти худидоракунии шаҳрак ва деҳот, ҳамчунин, дар субъектҳои хоҷагидори давлатӣ ва дигар субъект­ҳои хоҷагидоре, ки дар онҳо ҳиссаи давлат на кам аз нисфро ташкил медиҳад, ба таври музднок ё бемузд иҷро менамояд ва шахсони ба онҳо баробаркардашуда фаҳмида мешавад.

Ташкилоте шахси ҳуқуқӣ дониста мешавад, ки дар моликият, пешбурди хоҷагӣ ё идоракунии оперативӣ молу мулки алоҳида дошта, аз рӯйи уҳдадориҳои худ бо ин молу мулк ҷавобгар бошад, тавонад аз номи худ ҳуқуқҳои молумулкӣ ва шахсии ғайримолумулкиро ба даст оварда, амалӣ намояд, уҳдадорӣ гирад, дар суд даъвогар ва ҷавобгар бошад.

Мутобиқи моддаи 23 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи Буҷети давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои соли 2025», як нишондиҳанда барои ҳисобҳо барои соли 2025-ум 75 сомонӣ муқаррар гардидааст, ки муҷозот марбут ба ҷарима аз рӯи ин нишондод ҳисоб карда мешаванд. Барои риоя накардани қоидаҳои истифодаи қувваи барқ ва гармӣ дар моддаи 382 Кодекси ҳуқуқвайронкунии маъмурӣ ҷазои маъмурӣ дар намуди ҷарима пешбинӣ гардидааст. Аз ҷумла:

- ба шахсони воқеӣ ба андозаи аз бист то сӣ нишондиҳанда барои ҳисобҳо, яъне аз 1500 то 2250 сомонӣ;

- ба шахсони мансабдор аз сӣ то панҷоҳ нишондиҳанда барои ҳисобҳо, яъне аз 2250 то 3750 сомонӣ;

- ба шахсони ҳуқуқӣ аз дусад то сесад нишондиҳанда барои ҳисобҳо, яъне аз 15000 то 22500 сомонӣ.

Андозаи нишондиҳанда барои ҳисобҳо бо назардошти ҳар сол дар таҳрири нав қабул гардидани Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи Буҷети давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» метавонад тағйир ёбад.

Барои риоя накардани қоидаҳои истифодаи қувваи барқ ба ғайр аз ҷавобгарии маъмурӣ, инчунин, ҷавобгарии ҷиноятӣ низ пешбинӣ гардидааст.

Тавре дар боло қайд намудем, бо Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ворид намудани илова ба Кодекси ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон» аз 15 апрели соли 2025 дар Кодекси ҷиноятӣ моддаи 253¹ - «Вайрон кардани қоида ва меъёрҳои истифодаи қувваи барқ» илова гардид, ки он ҷавобгарии ҷиноятиро барои аз берун дахолат намудан ба таҷҳизоти ҳисоби барқӣ ва тағйир додани нишондоди он бо мақсади насупоридани маблағи истифодаи қувваи барқ, инчунин, истифодаи барқ бе пайвасткунӣ ба таҷҳизоти ҳисоби барқӣ, агар чунин кирдор дар давоми як соли пас аз татбиқи ҷазои маъмурӣ содир шуда бошад, пешбинӣ менамояд.

Ҳамчунин, дар қисмҳои 2 ва 3 моддаи мазкур аломатҳои вазнинкунандаи ҷиноят ба миқдори калон, бо истифода аз мақоми хизматӣ, аз ҷониби гурӯҳи шахсон бо маслиҳати пешакӣ, ба миқдори махсусан калон муайян карда шудааст, ки боиси татбиқи ҷазои вазнинтар мегардад.

Тарафи объективии ҷиноятро барои аз берун дахолат намудан ба таҷҳизоти ҳисоби барқӣ ва тағйир додани нишондоди он бо мақсади насупоридани маблағи истифодаи қувваи барқ, инчунин, истифодаи барқ бе пайвасткунӣ ба таҷҳизоти ҳисоби барқӣ, агар чунин кирдор дар давоми як соли пас аз татбиқи ҷазои маъмурӣ содир шуда бошад, ташкил медиҳад.

Тарафи субъективӣ — қасди бевоситаро ташкил медиҳад, яъне, гунаҳкор дарк менамояд, ки дар давоми як соли пас аз татбиқи ҷазои маъмурӣ барои аз берун дахолат намудан ба таҷҳизоти ҳисоби барқӣ ва тағйир додани нишондоди он бо мақсади насупоридани маблағи истифодаи қувваи барқ, инчунин, истифодаи барқ бе пайвасткунӣ ба таҷҳизоти ҳисоби барқӣ ба давлат зарари молумулкӣ мерасонад ва хоҳиши содир кардани чунин кирдорро дорад. Субъекти ин ҷиноят шахси мукаллафи ба синни 16 расида ба ҳисоб меравад.

Ҷавобгарии ҷиноӣ барои вайрон кардани қоида ва меъёрҳои истифодаи қувваи барқ барои ҳифзи манфиатҳои ҷамъиятӣ зарур аст.

Вайрон кардани қоида ва меъёрҳои истифодаи қувваи барқ, ки сабабҳои муҳими иқтисодӣ ва иҷтимоиро ба вуҷуд меоварад, ҳамчун ҷиноят эътироф мегардад. Дар сурати аз берун дахолат намудан ба таҷҳизоти ҳисоби барқӣ ва тағйир додани нишондоди он бо мақсади насупоридани маблағи истифодаи қувваи барқ, инчунин, истифодаи қувваи барқ бе пайвасткунӣ ба таҷҳизоти ҳисоби барқӣ ба давлат зарари моддӣ расонида мешавад. Маблағҳои насупоридашуда барои истифодаи қувваи барқ метавонанд барои рушд додани соҳаи энергетика ва баланд бардоштани сатҳи некуаҳволии мардум сарф шаванд. Истифодаи ғайриқонунии қувваи барқ на танҳо ба суботи молиявии давлат таъсири манфӣ мерасонад, балки хатари ба вуҷуд овардани садамаҳо, қатъ шудани барқ, сӯхтор ва хатар барои ҳаёт ва саломатии одамонро меорад.

 Дар бисёр кишварҳо ин амал ҷиноят эътироф шудааст, ки ин ба амалҳои байналмилалии мубориза бо ҷиноятҳои иқтисодӣ мувофиқат мекунад. Ин метавонад барои баробар кардани усулҳо дар мубориза бо чунин вайронкуниҳо ва тақвияти ҳамкории байналмилалӣ дар ин самт кумак кунад. Аз ин рӯ, зери таъқиби ҷиноятӣ қарор додани вайрон кардани қоида ва меъёрҳои истифодаи қувваи барқ ҳадафҳои иқтисодӣ ва иҷтимоии худро дорад, ки барои нигоҳ доштани тартиботи ҳуқуқӣ, истифодаи самараноки захираҳои энергетикӣ ва таъмини амнияти шаҳрвандон равона шудааст.

Оид ба таркиби моддаи 253¹ Кодекси ҷиноятӣ бояд қайд намоем, ки ин модда аз се қисм иборат мебошад ва қисми якуми он ҷавобгарии ҷиноятиро барои аз берун дахолат намудан ба таҷҳизоти ҳисоби барқӣ ва тағйир додани нишондоди он бо мақсади насупоридани маблағи истифодаи қувваи барқ, инчунин истифодаи қувваи барқ бе пайвасткунӣ ба таҷҳизоти ҳисоби барқӣ, агар чунин, кирдор дар давоми як соли пас аз татбиқи ҷазои маъмурӣ содир шуда бошад, муқаррар менамояд. Барои содир кардани кирдорҳои дар қисми як зикршуда ҷазои ҷиноятӣ дар намуди ҷарима ба андозаи аз сесаду шасту панҷ нишондиҳанда барои ҳисобҳо, яъне 27375 сомонӣ то панҷсаду чилу ҳафт нишондиҳанда барои ҳисобҳо, яъне 41025 сомонӣ ё маҳрум сохтан аз озодӣ ба муҳлати то се сол пешбинӣ гардидааст.

Агар кирдорҳои мазкур ба миқдори калон, аз ҷониби шахс бо истифода аз мақоми хизматӣ ва ё аз ҷониби гурӯҳи шахсон бо маслиҳати пешакӣ содир шуда бошад, мутобиқи қисми 2 ҷазои ҷарима ба андозаи аз ҳаштсад нишондиҳанда барои ҳисобҳо, яъне 60000 сомонӣ то як ҳазору дусад нишондиҳанда барои ҳисобҳо, яъне 90000 сомонӣ ё бо маҳрум сохтан аз озодӣ ба муҳлати аз 3 то 6 сол бо маҳрум кардан аз ҳуқуқи ишғоли мансабҳои муайян ё машғул шудан ба фаъолияти муайян ба муҳлати то се сол ҷазо дода мешавад.

Кирдорҳои пешбининамудаи қисмҳои якум ё дуюми ҳамин модда, агар ба миқдори махсусан калон ё аз ҷониби гурӯҳи муташаккил ё иттиҳоди ҷиноятӣ (ташкилоти ҷиноятӣ) содир шуда бошанд, бо маҳрум сохтан аз озодӣ ба муҳлати аз шаш то даҳ сол бо маҳрум кардан аз ҳуқуқи ишғоли мансабҳои муайян ё машғул шудан ба фаъолияти муайян ба муҳлати то панҷ сол ҷазо дода мешавад.

Сӯиистифода аз мансаб дар барқасдона истифода намудани ваколатҳо ифода мегардад ва тибқи моддаи 62 Кодекси ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун ҳолати вазнинкунандаи ҷиноят эътироф мешавад.

Дар таҷриба чунин кирдор бисёртар аз ҷониби назоратчиён, ки бо шаҳрвандон забон як карда, нишондоди истифодашудаи қувваи барқро бо мақсади насупоридан ё камтар супоридани қувваи барқ тағйир медиҳанд ва ё дигар мансабдороне, ки аз мақоми хизматии худ сӯиистифода менамоянд, содир мегардад. Дар рафти оғози парвандаи ҷиноятӣ, тафтишоти пешакӣ ва мурофиаи судӣ кирдори онҳо ҳамчун ҳолатҳои вазнинкунандаи ҷиноят баҳо дода мешавад.

Объекти ҷинояти таҳлилшаванда таҷҳизоти ҳисоби барқӣ, ғайриқонунӣ истифода намудани он, бо роҳи аз берун дахолат намудан ба таҷҳизоти ҳисоби барқӣ ва тағйир додани нишондоди он бо мақсади насупоридани маблағи истифодаи қувваи барқ, инчунин, истифодаи қувваи барқ бе пайвасткунӣ ба таҷҳизоти ҳисоби барқӣ мебошад, агар чунин кирдор дар давоми як соли пас аз татбиқи ҷазои маъмурӣ содир шуда бошад. Дар ин ҷо принсипи инсондӯстӣ ба назар гирифта шудааст, яъне қонунгузор пас аз татбиқи ҷазои маъмурӣ ба гунаҳгор имкон медиҳад, ки ислоҳ шавад ва танҳо агар гунаҳгор ислоҳ нагардад ва давоми як соли пас аз татбиқи ҷазои маъмурӣ боз чунин кирдорро содир кунад, мавриди таъқиби ҷиноятӣ қарор мегирад.

Предмети ҷиноят таҷҳизоти ҳисоби барқӣ ё таҷҳизоти дигаре, ки ҳамчун олоти содиршавии ҷиноят баромад мекунад, маҳсуб меёбад. Масалан, тағйир додани нишондоди таҷҳизоти қувваи барқ бо мақсади пардохт накардани маблағи барқи истифодашуда, ки дар натиҷа
ин миқдор қувваи барқ аз ҳисоб берун монда, ба давлат зарари моддӣ расонида мешавад.

Дар маҷмуъ, шаҳрвандонро лозим аст муқаррароти зикршударо қатъиян риоя намуда, илова бар ин, дар истифодаи неруи барқ сарфакор бошанд.

Барно САИДВАЛИЗОДА,

вакили Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон,

номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ

Аз соли 1994 бо ташаббуси бахши аврупоии Ҷамъияти байналмилалии энергияи офтоб (ISES Europe) дар бисёр мамлакатҳо, аз ҷумла дар кишвари мо, сеюми май Рӯзи байналмилалии Офтоб таҷлил мегардад.

Энергетикаи офтобӣ имрӯз яке аз зудрушдёбандатарин ва ояндадортарин намуди энергетика ба шумор меравад. Соли 2024 истеҳсоли неруи барқ дар ҷаҳон аз энергияи офтоб 474 тераватт-соатро ташкил дод, ки нисбат ба соли қаблӣ 29 дарсад зиёд аст. Як тераватт баробари 1 миллион мегаватт аст. Соли сеюм аст, ки аз рӯи суръати истеҳсоли неруи барқ энергияи офтоб миёни дигар манбаъҳои истеҳсоли неруи барқ ҷои аввалро ишғол мекунад.

Бузургтарин кишвари тавлидкунандаи неруи барқ аз офтоб Чин ба шумор меравад. Танҳо соли 2024 дар ин кишвар неругоҳҳои нави офтобӣ бо иқтидори 357300 мегаватт ба истифода дода шуданд. Дар маҷмуъ, иқтидори неругоҳҳои офтобии Ҷумҳурии Мардумии Чин аз 1 миллион мегаватт гузашт. Аз ҷониби дигар, истеҳсол ва насби таҷҳизоти офтобӣ боиси таъсиси ҳазорон ҷойи нави корӣ гардид.

Кишварҳои аъзои Иттиҳоди Аврупо, ИМА, Ҳиндустон ва Покистон низ аз ҷумлаи бузургтарин истеҳсолкунандагони неруи барқ аз энергияи офтоб ба шумор мераванд. Дар ин кишварҳо нисбатан барвақт дарк намуданд, ки «умр»-и истифодаи газу нефту ангиштсанг кӯтоҳ аст. Аз ин рӯ, тад­риҷан иқтисодиёти худро барои истифода аз энергияи офтобу шамол, биогаз ва ғайра мутобиқ карданд. Мувофиқи талаботи созишномаҳои иқлимӣ бисёр кишварҳо то соли 2050 пурра аз истифодаи ангиштсанг даст мекашанд. Баъдан, дар давоми 20-30 соли минбаъда навбати нефту газ низ мерасад.

Тибқи нақша бояд то соли 2030 истеҳсоли неруи барқ аз манбаъҳои барқароршавандаи энергия дар Олмон нисбат ба тамоми неругоҳҳои Федератсияи Россия ду баробар зиёд шавад. Қобили зикр аст, ки ҳоло аз ҷиҳати истеҳсоли неруи барқи офтобӣ ва истифодаи нақлиёти барқӣ Олмон дар тамоми Аврупо ҷои якумро ишғол мекунад.

Бисёр кишварҳои ҷаҳон рӯ ба иқтисоди «сабз» оварда истодаанд, ки истеҳсоли неруи барқ аз манбаъҳои барқароршавандаи энергия яке аз қисматҳои онро ташкил медиҳад. Бо истифода аз энер­гияи офтоб мо ихроҷи газҳои зарарноки гулхонаиро аз неругоҳҳои ҳароратӣ ва автомобилҳо кам карда, ҳавои шаҳру деҳотро тоза нигоҳ медорем. Аз тарафи дигар, бо ин усул босуръат обшавии пиряхҳо низ то андозае пешгирӣ мешавад.

Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Саммити «Гурӯҳи 77 ва Чин», ки дар доираи Конфронси 28-уми ҷонибҳои Конвенсияи қолабии СММ оид ба тағйирёбии иқлим (СОР- 28) 2-юми декабри соли 2023 дар Амороти Муттаҳидаи Араб баргузор гардид, чунин таъкид намуданд: «Яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати иқтисодии Тоҷикистон ва соҳаҳои ояндадори он, бо назардошти хусусиятҳои ҷуғрофӣ, захираҳои табиӣ ва дигар имкониятҳои мавҷуда, афзоиши истеҳсоли энергияи «сабз» мебошад. Бунёди иншооти энергетикӣ, бахусус неругоҳҳои барқи обӣ, офтобӣ ва бодӣ аз қабили иқдомоти муфид дар ин самт ба ҳисоб мераванд. Иқтидори Тоҷикистон дар самти истеҳсоли энергия аз манбаъҳои барқароршаванда хеле васеъ мебошад».

Дар ҷумҳурии мо барои рушди энергияи офтобӣ имкониятҳои бузург мавҷуд аст, зеро шумораи рӯзҳои офтобӣ дар як сол дар кишварамон 280-330 рӯзро ташкил медиҳад. Мувофиқи ҳисоби олимони Академияи миллии илмҳои ҷумҳурӣ, агар ҳамагӣ 1 дарсади ҳудуди кишвар бо панелҳои офтобӣ пӯшонида шавад, неруи барқи аз онҳо истеҳсолшаванда соле метавонад ба 5 миллиард кВт /соат расад. Муҳаққиқон ҳисоб кардаанд, ки насби панел ва обгармкунакҳои офтобӣ дар болои биноҳои истиқоматӣ, мактабҳо, муассисаҳои тиббӣ, корхонаҳо ва иншооти фарҳангию варзиш имкон медиҳад, ки 20 дарсади эҳтиёҷоти ҷумҳурӣ ба неруи барқ таъмин гардад. Дар ин бобат Пешвои миллат 28-уми декабри соли 2023 дар Паёмашон ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон чунин таъкид намуданд: «Бо мақсади расидан ба ҳадафҳои «Стратегияи рушди иқтисоди «сабз» ҷиҳати бунёди неругоҳҳои барқӣ аз ҳисоби манбаъҳои барқароршавандаи энергия ва то соли 2030 ба ҳаҷми на кам аз 1000 мегаватт расонидани иқтидорҳои алтернативии истеҳсоли энергияи «сабз», яъне бо истифодаи захираҳои офтобиву бодӣ, тадбирҳои амалӣ андешида шаванд».

Се сол қабл мо, як гурӯҳ рӯзноманигорон, ба ноҳияи Дӯстӣ рафта, бо фаъолияти кумитаи энергетикии занони ноҳия ошно шудем. Он ҷо дар доираи «Лоиҳаи пешгирии ифлосшавии об ва ҳаво ба воситаи истифодаи энергияи барқароршаванда» чанд панели офтобӣ, обгармкунак ва дегчаю танӯрчаҳои офтобӣ насб шуда буд. Дар ташкилоти ҷамъиятии «Дармонбахш» ба шарофати насби таҷҳизоти офтобӣ курсҳои ройгони пазандагӣ, дӯзандагӣ, омӯзиши технологияҳои иттилоотӣ ва коммуникатсия ба роҳ монда шуд, ки бонувони зиёде соҳиби касбу ҳунар гардиданд.

Чунин таҷҳизоти офтобӣ дар ҳавлии сокини деҳаи Деҳқонободи шаҳри Ҳисор Мавлуда Аҳмадоваи 70-сола низ насб шудааст. Ҳоло сокинони хонавода 24 соат бо неру аз ҳисоби офтоб таъмин буда, зимни пухтани хӯроку ҷӯшондани об низ аз чунин таҷҳизот баҳра мебаранд.

Агар дар мамлакат ин раванд васеъ ба роҳ монда шавад, дигар ҳоҷат ба лимити барқ намемонад ва барқи изофиро метавонем бо нархи баландтар ба хориҷа содирот намоем.

Сайфиддин СУННАТӢ,

«Садои мардум»

Яке аз рӯйдодҳои муҳими таърихие, ки 31-уми марти соли равон зимни мулоқоти Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ ­Раҳмон ва Президенти Ҷумҳурии Қирғизистон муҳтарам Садир ­Жапаров ба вуқӯъ пайваст, мавриди истифода қарор гирифтани хати интиқоли барқи 500 кВ «Датка-Суғд» мебошад. Хати интиқоли барқи 500 киловолтаи мазкур дар доираи татбиқи лоиҳаи

Қабл аз ин рӯйдоди фараҳбахш, дар доираи лоиҳаи минтақавии хати интиқоли барқи CASA-1000 дар ноҳияи Кӯшониёни вилояти Хатлон сохтмони истгоҳи конверторӣ ба иқтидори 1300 мегаватт ба анҷом расид. Иншооти мазкур дар 43 гектар доман паҳн карда, таҷҳизоти асосии он дар 25 гектар ҷойгир шудааст. Чунин истгоҳи барқӣ дар минтақаи Осиёи Марказӣ беҳамто буда, дар асоси технологияҳои пешрафтаи ҷаҳонӣ бунёд гардидааст. Он аз марҳилаи санҷиши техникӣ бомуваффақият гузашт.

Тавре сармутахассиси лоиҳаи минтақавии хати интиқоли барқи CASA-1000 Исмоили Усмоналӣ иброз дошт, зимни бунёди иншооти мазкур тамоми чораҳо андешида шудааст, то талафоти барқ пешгирӣ шавад. Таҷҳизоти насбшуда аз маркази идоракунии истгоҳи конверторӣ назорат ва идора мешавад. Истгоҳ пурра бо камераҳои назоратӣ муҷаҳҳаз аст.

Зимни боздид аз истгоҳи конверторӣ намояндаи ширкати «Кобра» Набиҷон Тоҳиров ва ширкати «Ҳитачи энерҷи» Винод Кумар дар бораи риояи қоидаҳои бехатарӣ дар иншооти мазкур ба рӯзноманигорон иттилоъ доданд, ки то ин дам васлу насби конструксияҳои металлӣ ва тамоми таҷҳизоти зарурӣ ба анҷом расида, аз озмоиш гузаштаанд.

Таҷҳизоти истгоҳи конверторӣ асосан аз Шветсия, Австрия, Кореяи Ҷанубӣ, Чин, Швейтсария ва Ҳиндустон ворид шудааст. Бунёди иншооти мазкур имкон медиҳад, ки интиқоли барқ байни Осиёи Марказӣ ва Осиёи Ҷанубӣ самаранок амалӣ гардад. Дар назар аст, ки баъд аз пурра васл намудани хатҳои интиқоли барқи баландшиддат аз марзи Афғонистону Тоҷикистон то Навшераи Покистон дар давраи баҳору тобистон аз ҷумҳуриҳои Тоҷикистону Қирғизистон 1300 мегаватт неруи барқ ба Покистон интиқол дода шавад.

Лоиҳаи мазкур на танҳо ба рушди инфрасохтори энергетикии Тоҷикистон мусоидат менамояд, балки дар таъмини устувории низоми барқи Осиёи Марказӣ ва Осиёи Ҷанубӣ низ нақши муҳим дорад.

Амалишавии лоиҳаи CASA — 1000 далели возеҳи саҳми Тоҷикистон дар рушди иқтисоди «сабз» ва гузариш ба манбаъҳои барқароршавандаи энергия мебошад.

Боздид аз иншооти мазкур моро ба ояндаи неки ин тарҳи муҳими минтақавӣ хушбин намуд. То ин дам аз баракати амалисозии тарҳи CASA — 1000, аз ҷумла лоиҳаи дастгирии ҷомеа мактабу боғчаи кӯдакон, бунгоҳи тиббӣ, роҳу пул, хатҳои нави интиқоли неруи барқ ва ғайра ­бунёд гардиданд. Баъд аз пурра мавриди истифода қарор гирифтани тарҳи CASA — 1000 манзили миллионҳо нафар чароғон гардида, ҳазорон нафар дар корхонаҳои навбунёд бо кор таъмин хоҳанд шуд.

Сайфиддин СУННАТӢ,

«Садои мардум»

Директори маркази татбиқи лоиҳаҳои сармоягузории Кумитаи ҳифзи муҳити зисти назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон Муҳибулло Ҷунайдзода зимни ифтитоҳи чорабинӣ иброз намуд, ки «Ҷумҳурии Тоҷикистон бо  сарварии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон рӯзномаи обу иқлими ҷаҳониро аз ибтидои асри XXI пеш бурда  истодааст. Шоҳиди он ҳастем, ки  силсилаташаббусҳои Тоҷикистон дар ин мавзуъ аз ҷониби ҷомеаи ҷаҳонӣ пайваста дастгирӣ меёбанд. Қатъномаи СММ дар бораи эълон намудани соли 2025 Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо исботи ин гуфтаҳо мебошанд».

М.Ҷунайдзода афзуд, ки  «ташаббуси навбатии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аҳамияти таърихӣ дорад, зеро Маҷмаи умумии СММ ба як қатънома чор пешниҳоди Тоҷикистонро қабул намуд: соли 2025 Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо, 21 март Рӯзи чаҳонии пиряхҳо, таъсиси Фонди махсуси боварӣ барои саҳмгузорӣ ба ҳифзи пиряхҳо ва соли 2025 доир намудани Конфронси байналмилалии сатҳи баланд оид ба  ҳифзи пиряхҳо дар шаҳри Душанбе».

Корманди масъули бахши робитаҳои берунии намояндагии Бонки осиёии рушд Татяна Евтисеева паёми роҳбари намояндагии бонки мазкур дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷаноби Ко Сакамоторо ба ҳозирин қироат намуд. Дар он зикр гардидааст, ки «обшавии босуръати пиряхҳо ба инфрасохтор ва экосистемаҳо зарар расонида, ба беш аз 2 миллиард сокинони қитъаи Осиё таҳдид мекунад. Зеро зиндагии онҳо аз ҳаҷми оби аз пиряхҳо ҷоришаванда, ки онро барои нӯшокӣ, истеҳсоли неруи барқ, истеҳсоли озуқа истифода мебаранд, вобастагии калон дорад. Кишварҳо бояд низоми устувори кишоварзӣ ва идоракунии захираҳои обро дар асоси факту рақамҳои комплексӣ ва  таҷрибаи пешқадам ба роҳ монанд. Бонки осиёии рушд бо мақсади рафъи таҳдидҳои обшавии босуръати пиряхҳо ва мутобиқшавӣ ба он бо кишварҳои шарик ҳамкорӣ мекунад. Инчунин, барои гузаштан аз истифодаи сӯзишворӣ ба неруи «сабз» дар минтақа мусоидат менамояд».

Коршиноси байналмилалӣ Васу Деван, ки дар самти рӯзноманигории экологӣ ва иқлимшиносӣ собиқаи зиёд дорад, дар бораи  чӣ гуна дар воситаҳои ахбори омма  инъикос намудани масоили обшавии пиряхҳо, чораҳои мутобиқшавӣ, дигар намудани муносибат зимни истифодаи захираҳои табиӣ ва ба аҳолӣ расонидани моҳияти масъала ибрози андеша  намуд.

Дар семинар коршиносону рӯзноманигорон  андешаҳояшонро дар хусуси бештар ва  оммафаҳм  инъикос намудани мушкилоти обшавии пиярхҳо баён ва пешниҳодоти муфид ироа намуданд.

С. СУННАТӢ,

«Садои мардум»

Чанде пеш Раиси Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, Раиси шаҳри Душанбе муҳтарам Рустами ­Эмомалӣ дар Иҷлосияи ҳабдаҳуми Маҷлиси вакилони халқи шаҳри Душанбе даъвати шашум, ба муовинони соҳавӣ ва масъулин дастур доданд, ки баҳри истифодаи самараноки неруи барқ минбаъд равшаннамоии атрофи мактабу боғчаҳо, муассисаҳои тандурустӣ, биноҳои баланд­ошёна ва корхонаву ташкилот тавассути таҷҳизоти офтобӣ ба роҳ монда шавад.

Дар пайи ин иқдом Кумитаи меъморӣ ва сохтмони назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон низ фармоиш ба тасвиб расонд ва  муқаррар намуд, ки аз 1-уми апрели соли равон ҳангоми  лоиҳакашӣ ва ба истифода додани сохтмон (бино)-ҳо, иншооти  сохташаванда ва таҷдидшаванда, сарфи назар аз шакли  моликият ва  манбаи сармоягузориашон, дар баробари таъмини шабакаҳои анъа­навии мутамаркази барқ, инчунин, насб кардани таҷҳизоти таъмини энергияи офтобӣ бо назардошти захираи неруи барқ ҳадди ақал барои як рӯз ҳатмӣ аст. Ба рӯихати чунин иншоот муассисаҳои соҳаҳои маориф, тандурустӣ, фарҳанг, сайёҳӣ, сохтмонҳои маъмурию ҷамъиятӣ ва иншооти варзиш дохиланд.

Ёдовар мешавем, ки Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Паёмашон ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон таъкид намуданд, ки бо мақсади расидан ба ҳадафҳои Стратегияи рушди «иқтисоди сабз» ҷиҳати бунёди неругоҳҳои барқи аз ҳисоби манбаъҳои барқароршавандаи энергия ва то соли 2030 ба ҳаҷми на кам аз 1000 мегаватт расонидани иқтидорҳои алтернативии истеҳсоли «энергияи сабз», яъне бо истифодаи захираҳои офтобию бодӣ тадбир андешида шавад.

Ҳоло дар мамлакат бузургтарин стансияи офтобӣ дар ноҳияи Мурғоб фаъолият мекунад, ки иқтидораш 200 киловатт-соат мебошад. Он дар баландии 3600 метр аз сатҳи баҳр бунёд гардидааст. Барои ин ноҳияи сарду баландкӯҳ бунёди неругоҳҳои  гибридӣ самараи бештар медиҳад. Яъне, рӯзона таҷҳизоти офтобӣ неруи барқ тавлид карда, дар як  вақт об дар обанбор захира мешавад.  Вақте торикӣ  фаро расад, неругоҳи обӣ тавассути оби дар обанбор захирашуда неруи барқ истеҳсол мекунад.  Бо ҳамин роҳ метавон неругоҳҳои  гибридию шамолӣ низ сохт.

Ду сол қабл дар доираи лоиҳаи «Пешгирии ифлосшавии об ва ҳаво ба воситаи истифодаи энергияи барқароршаванда» дар манзили чанде аз сокинони ноҳияи Дӯстии вилояти Хатлон  обгармкунак ва  панелҳои офтобӣ насб гардид. Яке аз онҳо роҳбари ташкилоти ҷамъия­тии  «Дармонбахш» ва сарвари Кумитаи энергетикии занони ноҳия Қутбия Ҷоншоева мебошад. Зимни суҳбат ӯ изҳор намуд, ки обгарм­кунак ва панелҳои офтобӣ аз ҷиҳати иқтисодӣ муфид буда, ба пешрафти корҳо кумак расониданд. Дар ташкилот курсҳои ройгони пазандагӣ, дӯзандагӣ ва омӯзиши технологияи иттилоотӣ ва коммуникатсия амал мекунанд. Истифода аз таҷҳизоти офтобӣ маҳдудият дар дастрасӣ ба неруи барқро аз байн бурд.

То насби таҷҳизоти офтобӣ Қутбия Ҷоншоева моҳе 300-500 сомонӣ ҳаққи истифодаи неруи барқ месупурд. Ба шарофати таҷҳизоти офтобӣ ин мас­раф бамаротиб кам гардид.

Бояд гуфт, ки соли 2023 иқтидори «неруи сабз» дар ҷаҳон 50 дарсад нисбат ба соли 2022 зиёд шудааст. Ин баландтарин суръати  рушд дар 20 соли охир мебошад. Дар назар аст, ки тайи 5 соли оянда дар сайёра иқтидори манбаъҳои нави барқароршавандаи энергия ба 3700 гигаватт расонда шавад. Яъне, соли 2028 манбаъҳои барқароршавандаи энергия (МБЭ) 42 дарсади неруи барқи ҷаҳонро истеҳсол хоҳанд кард. Қариб 95 дарсади рушди МБЭ маҳз ба неругоҳҳои офтобию шамолӣ рост хоҳанд омад.

Соли 2023 нархи таҷҳизоти офтобӣ дар муқоиса бо соли 2021 қариб 50 дарсад арзон шуда, истеҳсоли он 3 маротиба афзуд.

Мувофиқи ҳисоби коршиносон, арзиши  неруи барқи таҷҳизоти офтобӣ дар муқоиса бо неругоҳи ҳароратии бо ангиштсанг фаъолияткунанда 50 дарсад арзонтар аст.

Аз рӯи маълумоти Эътилофи байналмилалии офтобӣ (ISA) , ки 120 кишварро муттаҳид месозад, соли равон барои бунёди неругоҳҳои офтобӣ 380 миллиард доллар маб­лағгузорӣ  мешавад, ки ин нисбат ба соли сипаришуда 23 дарсад зиёд аст. Қисми зиёди маблағгузорӣ ба Чин, Ҳиндустон, Иттиҳоди Аврупо ва ИМА рост меояд. Солҳои охир  шумораи неругоҳҳои офтобӣ дар Япония, Ко­реяи Ҷанубӣ, Ветнам ва Австралия низ босуръат афзуд.

Соли 2023 бори аввал сармоягузорӣ ба истифодаи энергияи  офтоб дар муқоиса бо сармоягузорӣ ба соҳаи истихроҷи  нефт дар ҷаҳон зиёд шуд. Бинобар ба миён омадани  мушкилоти глобалии тағйирёбии иқлим солҳои оянда низ сармоягузорӣ ба истифодаи энергияи офтоб дар ҷаҳон меафзояд.

Ба иттилои Агентии байналмилалии энергия солҳои оянда дар ҷаҳон шояд  низоми дигари энергетикӣ роҳандозӣ шавад.

Даҳ сол пеш маблағгузории солона ба МБЭ ҳамагӣ 127 миллиард долларро ташкил медод. Дар 10 сол ин рақам беш аз 10 маротиба афзуд.

Соли равон барои «технологияи сабз» дар дунё 1,7 триллион доллар ва барои истихроҷи сӯзишворӣ 1 триллион доллар сарф мешавад. Ин барои башарият баҳри боздоштани раванди босуръат гармшавии сайёра мусоидат хоҳад кард.

Тавре аз гуфтаҳои боло бар­меояд, неругоҳҳои офтобӣ дар муддати нисбатан кӯтоҳ сохта мешаванд. Яъне, аҳолӣ ва муассисаҳои тандурус­тию хизматрасонӣ, маориф ва ғайра дар муддати кӯтоҳ бо неруи «барқи сабз» таъмин мешаванд.

Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон 17-уми июни соли 2008 зимни мулоқот бо энергетикҳои кишвар дар бораи зарурати истифодаи энергияи офтоб чунин таъкид намудаанд: «Ба ҳама маълум аст, ки Тоҷикистон кишвари офтобист, нурафшонии умумии офтоб ба ҳисоби миёна дар як метри мураббаъ дар минтақаҳои марказии кишвар ба 1600 киловатт/соат баробар мебошад. Вале мо ҳанӯз аз ин неъмати Худодод, яъне  манбаи ғайримуқаррарии энергия ва захираҳои барқароршаванда истифода намебарем…

Таъкид менамоям, ки ҷиҳати фаъо­лияти пурсамари тамоми соҳаҳои  иқтисоди миллӣ ва қонеъ гардонидани талаботи истеъмолкунандагон бо неруи барқу  гармӣ Вазорати энергетика ва саноат, Кумитаи давлатии сармоягузорӣ ва идораи  амволи давлатӣ бояд якҷоя бо дигар вазорату идораҳои дахлдори кишвар оид ба истифодаи васеи манбаъҳои  истеҳсоли энергия, аз қабили офтоб, шамол, дарёҳои хурд ва  манбаъҳои барқароршавандаи энергия тадбирҳои мушаххас андешанд».

Соли 2010 дар  мамлакат Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи истифодаи манбаъҳои барқароршавандаи энергия» қабул гардид.

Ҳамчунин, аз соли 2007 то соли 2015 дар ҷумҳурӣ барномаи махсуси рушди манбаъҳои барқароршавандаи энергия амалӣ гардид, ки  мувофиқи он дар ноҳияҳои Балҷувон, Ховалинг, Мурғоб, Рӯшон, Ишкошим, Дарвоз, Ванҷ, Шуғнон, Роштқалъа, Кӯҳистони Мастчоҳ ва дараи Яғноби ноҳияи Айнӣ 1825 панели офтобӣ ва 6  таҷҳизоти  шамолии тавлидкунандаи барқ насб шуд.

Бо мақсади рушди «иқтисоди сабз», мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим, кам намудани ихроҷи газҳои парникӣ, истифодаи самараноки захираҳои табиӣ ва ҷалби сармояю технологияҳои каммасраф бо Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 30 сентябри соли 2022 таҳти №482 Стратегияи рушди «иқтисоди сабз» дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2023- 2037 ба тасвиб расид.

Президенти Ҷумҳурии Тоҷикис­тон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон 28 декабри соли 2023 дар Паёмашон ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон таъкид намуданд, ки бо амалисозии тадбирҳои зарурӣ соли 2032 истеҳсоли неруи  барқ дар мамлакат пурра аз ҳисоби манбаъҳои барқароршаванда, яъне 100 дарсад бо «энергияи сабз» таъмин гардида, дар ин замина аз рӯйи меъёрҳои байналмилалӣ то соли 2037 партови газҳои парникии (гулхонаӣ) то ҳадди ниҳоӣ  коҳиш дода мешавад.

Мутобиқи Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи натиҷаҳои рушди иҷтимоию иқтисодии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соли 2023 ва вазифаҳо барои соли 2024» Вазорати энергетика ва захираҳои оби мамлакат  вазифадор гардидааст, ки оид ба татбиқи лоиҳаҳои марбут ба бунёди неругоҳҳои барқи офтобӣ ва шамолӣ, ҷиҳати то соли 2026 ба ҳаҷми на кам аз 1000 мегаватт расонидани иқтидорҳои алтернативии истеҳсоли «энергияи сабз» дар ҷумҳурӣ тадбир андешанд.

Аз рӯи маълумоти Агентии байналмилалӣ оид ба  манбаъҳои барқароршавандаи энергия (IRENA), то соли 2030 шумораи кормандони дар сохтори истеҳсоли «энергияи сабз» машғулбуда ба 24 миллион нафар  хоҳад расид. Ин рақам соли 2013 ҳамагӣ 6,5 миллион нафарро ташкил медод. Вобаста ба ин, моро зарур меояд, ки дар донишгоҳҳои техникӣ, технологӣ, аграрӣ ва литсейҳои касбӣ-техникӣ омода намудани  муҳандисони соҳаи барқи алтернативӣ, мутахассисони васлу насб ва таъмири таҷҳизоти офтобию шамолиро ба роҳ мондем.

Ҳамин тариқ, дастури Раиси Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, Раиси шаҳри Душанбе муҳтарам Рустами Эмомалӣ ва фармоиши раиси Кумитаи меъморӣ ва сохтмони назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон низ дар бораи истифодаи васеи таҷҳизоти офтобӣ саривақтӣ буда, ба рушди «иқтисоди сабз» дар мамлакат мусоидат мекунанд.

Сайфиддин СУННАТӢ,

«Садои мардум» 

Номи «Роғун»-ро тамоми дунё шунидааст. Махсусан, дар кишвари мо вақте сухан аз энергетика ва барқ равад, пеш аз ҳама, «Роғун» пеши назар меояд. Ҳар як кӯдаки тоҷик аз хурдӣ номи «Роғун»- ро шунидааст, мӯйсафедон даст ба дуо мебардоранд, ки Неругоҳи барқи обии «Роғун» тезтар бино ёбад ва мамлакати мо аз танқисии барқ раҳо шавад.

Чанд даҳсола боз масъалаи НБО «Роғун», баҳси «Роғун», аҳамият ва манфиати «Роғун» дар байни сиёсатмадорон, дӯстону бадхоҳон, ҳатто дар байни мардуми одӣ идома дорад, вале он барои махсусан мутахассисон ва кормандони соҳаи энергетика фаҳмиши амиқтар, мукаммалтар ва манфиатноктареро дорост. Дар ин бора садҳо китобу мақола нашр гаштанд, даҳҳо таҳлилу экспертизаҳо пушти сар шуданд.

Оқибат НБО «Роғун» бино ёфт, ду агрегати он ба кор сар кард ва барои иқтисодиёти миллию аҳолии ҷумҳурӣ неруи барқ истеҳсол карда истодааст.

Ҳарчанд обанбори неругоҳ ҳанӯз то ба охир бунёд наёфтааст ва фишори об ҳанӯз паст аст, дар Неругоҳи барқи обии «Роғун» то ин дам аллакай қариб 7 миллиард киловатт/соат барқ истеҳсол шудааст. Барои муқоиса – дар як шабонарӯз дар ҷумҳурӣ то 45-50 миллион киловатт/соат барқ истеҳсол мегардад. Барқи то имрӯз истеҳсолнамудаи Неругоҳи барқи обии «Роғун» зиёда аз 1,5 миллиард сомониро ташкил медиҳад, ки он барои идомаи бунёди неругоҳ сарф мегардад. Аз ҳама муҳим он аст, ки Неругоҳи барқи обии «Роғун» ба низоми ягонаи энергетикии мамлакат ворид шудааст. Бояд гуфт, ки дар ҷодаи бунёди «Роғун» ними роҳ тай шуд. Ҳарчанд давоми роҳ низ одиву осон нест, вале акнун аниқу иҷрошаванда аст. Ин ҳама нишонаи амалӣ шудани сиёсати оқилонаи энергетикии Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад.

Ин кори одиву осон набуд. Вақте мо мегӯем, ки НБО «Роғун» бино ёфт, худ аз худ симои Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам ­Эмомалӣ Раҳмон пеши назар ҷилвагар мешавад. Бале, агар обрӯву нуфузи байналмилалии Сарвари давлати мо, меҳнату заҳмат ва азму иродаи қавии ин Абармард намешуд, бунёди Неругоҳи барқи обии «Роғун» номумкин мегардид.

Баъди душворию мушкилоти зиёд­ро пушти сар намудан, аз имтиҳони хеле мушкили таърих гузаштан, таҳлилу исботу экспертизаҳо, мулоқоту вохӯриҳои сатҳи байналмилалӣ — дар оқибати кор тантана намудани ҳақиқат ва бунёд ёфтани Неругоҳи барқи обии «Роғун» ин як рӯйдоди одӣ не, балки ҷасорату матонату иродаи пӯлодини Пешвои миллати мо ва тантанаи бузургии миллат буд, ки дар атрофи Сарвари давлат муттаҳид шуда, ба ин ҳадафи олӣ расиданд.

Дар ҷамъомади хеле муҳташам ва бонуфуз — Конфронси дуюм оид ба фурӯши неруи барқ миёни кишварҳои Осиёи Марказӣ ва Осиёи Ҷанубӣ моҳи октябри соли 2006 дар шаҳри Душанбе Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон қайд карда буданд: «Дар марҳалаи кунунӣ дар Тоҷикис­тон якчанд лоиҳаи ниҳоят муҳим ва ояндадор амалӣ шуда истодааст. Яке аз онҳо ба охир расонидани навбати аввали Неругоҳи барқи обии «Роғун» мебошад…Мо тасмим гирифтаем, ки аз соли 2007 сохтмони ин неругоҳро бо маблағҳои ҷумҳуриявӣ шурӯъ намоем ва вусъат бахшем».

Ба ин бисёриҳо бовар накарданд. Воқеан ҳам, дар назари аввал имконнопазир менамуд, ки Ҷумҳурии Тоҷикистон бе кумаки ягон давлати абарқудрат ин неругоҳи бузургро бун­ёд намояд. Шахсан шоҳид будам, ки бисёриҳо мегуфтанд:

- Иттиҳоди Шӯравӣ бо ҷалби зиёда аз 400 корхонаи азим, таҷриба ва имконоти бузург аз уҳдаи ин кор то ба охир набаромаду Тоҷикистон ният дорад, ки ин иншооти мураккаб ва гаронарзишро худаш созад!? Ин афсона аст!.., вале азму иродаи Сарвари давлат қавӣ буд. Махсусан, баъд аз Муроҷиатномаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба мардуми Тоҷикистон, ки 5- уми январи соли 2010 ироа гардид, мардуми кишвар дар атрофи Сарвари давлат муттаҳид гашта, барои бунёди ин неругоҳи тақдирсоз камар бастанд. Дар муроҷиатномаи мазкур, аз ҷумла, қайд мешавад: «Муҳимтар аз ҳама, ман имрӯз дида истодаам, ки халқи сарбаланди тоҷик ва ҳар як фарди баору номус зарурат ва аҳамияти ин иншооти сарнавиштсозро бо тамоми ҳастӣ дарк менамояд ва ин, албатта, ба роҳбарияти давлат, инчунин бинокорон нерую илҳоми тоза мебахшад. Ҳоло майдони сохтмони ин иншооти барои мамлакат тақдирсоз ба корзори заҳмати созанда, майдони ҳиммату ҷавонмардӣ, арсаи озмоиши нангу номус ва гузашта аз ин, ба ғояи миллии мо табдил ёфтааст. Чунки НБО «Роғун» на танҳо манбаи нуру рӯшноӣ, балки санги маҳаки номуси миллӣ, шарти иқтидору пойдории давлат ва омили асосии таъмини амнияти миллат ва давлати Тоҷикистон мебошад!».

Дар навиштаҳои поён кӯшиш мекунам, ки таърихи мухтасари бунёди Неругоҳи барқи обии «Роғун», аз орзу ва афсона ба ҳақиқат табдил ёфтани ин лоиҳаи бузург, душвориҳо ва мушкилоти амалӣ шудани ин орзуи миллии моро, ҳар қадар имкон дорам, шарҳ диҳам.

Неругоҳи барқи обии «Роғун» дар маҷрои дарёи Вахш, дар масофаи 110 километр дуртар аз пойтахти Ватанамон — шаҳри Душанбе бунёд ёфта истодааст.

Мавҷудияти захираҳои азими энергетикии кишвари мо таваҷҷуҳи олимону мутахассисони соҳаро хеле барвақт ҷалб кард ва ҳанӯз аз солҳои 20-30-юми асри гузашта он мавриди омӯзишу тадқиқот қарор гирифта буд. Беҳуда нест, ки Тоҷикистон дар қаламрави Иттиҳоди Шӯравӣ ба яке аз ҷумҳуриҳои аз ҷиҳати истеҳсоли неруи барқ мутараққӣ табдил ёфт.

Бунёди Неругоҳи барқи обии «Роғун» низ дар ҳамин силсила ба назар гирифта шуда буд ва аз ибтидо ба он эътибори хеле калон дода мешуд. Ҳанӯз дар Харитаи захираҳои обию энергетикии РСС Тоҷикистон, ки дар асоси аввалин тадқиқҳои ҷуғрофии олимони Иттиҳоди Шӯравӣ соли 1932 аз тарафи И. Караулов таҳия гардидааст, дар мавзеи Роғун имкони бунёди ин иншоот ишора шуда буд.

Ибтидои солҳои 70-уми асри ХХ, бинобар зиёд шудани талабот ба неруи барқ, дар тамоми Иттиҳоди Шӯравӣ ва ба хотири танзими об дар заминҳои навкорам, инчунин бо барқ таъмин намудани насосҳои пуриқтидори обкаш барои обёрӣ намудани як қисмати заминҳои навкорам бо таклифи роҳбарияти ҳамонвақтаи ҷумҳуриҳои Туркманистон ва Ӯзбекистон ва розигии роҳбарияти Ҷумҳурии Тоҷикистон лоиҳасозӣ ва асоснокнамоии техникӣ-иқтисодии НБО «Роғун», ки аз обанбор ва неругоҳ иборат хоҳад буд, оғоз ёфт. Асосноксозии техникӣ-иқтисодии лои­ҳаи НБО «Роғун» соли 1972 дар Вазорати энергетикаи ИҶШС бо иштироки намояндагони ваколатдори тамоми ҷумҳуриҳои Осиёи Миёна мавриди муҳокима қарор гирифта, аз тарафи Комиссияи давлатии иқтисодии «Госплан»-и ИҶШС маъқул дониста шуд.

Аввалин ҷаласаи ботантана дар НБО «Роғун» 27-уми сентябри соли 1976 баргузор гардид. Дар ин рӯз Котиби якуми КМ ПК Тоҷикистон Ҷаббор Расулов суханронӣ кард ва моҳияти Қарори Анҷумани ХХIV КПСС-ро роҷеъ ба сохтмони НБО «Роғун» дар Тоҷикис­тон шарҳ дод. Ҳозиринро вазири энергетика ва электрофикатсияи ИҶШС П.С. Непорожний табрик гуфт ва оғози сохтмони боргоҳи нури НБО «Роғун»- ро фоли нек донист. Сипас, дар ин ҷо аввалин таркишҳои бунёдкорона садо дода, ба оламиён аз оғози ин сохтмони пуршукӯҳ пайғом дод.

Метавон ин ҳамаро корҳои тайёрӣ ба оғози сохтмони бузург маънидод кард. Ба таври расмӣ бошад, сохтмони НБО «Роғун» ва дар собиқ деҳкадаи Сарипулак бунёди шаҳри дуюми энергетикҳои тоҷик — Роғун аллакай аз моҳи майи соли 1986 оғоз гардид. Баъд аз ин дар як муддати кӯтоҳ манзили зист, ду мактаб, ду боғчаи бачагон, мағозаҳо, ошхонаҳо, ду толори намоиши филм, роҳҳо, хатҳои барқ, зеристгоҳҳои барқӣ, майдонҳои сохтмон, муассисаҳои ёрирасони сохт­мон ба маблағи зиёда аз 60 млн. рубл бунёд ёфтанд.

Майдончаи сохтмонии рақами 1, ки дар байни дарёҳои Оби Ҷӯшон ва Паси Муҳраҳо ҷойгир шуда буд, тамоми иншооти аввалияи истеҳсоли сангу шағал, ҷои нигоҳдории техникаю таҷҳизот ва маводу сӯзишвориро доро буд. Дар назар дошта шуда буд, ки ин майдонча то ба кор даромадани агрегати якум амал намуда, сипас зери об мемонад. Ҳамин тариқ, бунёди боз се майдончаи дигари сохтмонӣ дар сатҳи аз якдигар баланд дар назар дошта шуда буд.

Дар ҷамъбасти соли 1986 дар НБО «Роғун» маҷлиси машваратии умумииттифоқии кормандони соҳаи гидроэнергетика баргузор шуд, ки дар он бунёдкорони сохтмон, намояндагони корхонаҳои пудратӣ, мутахассисон, лоиҳакашон, конструкторҳо, мошинсозон, нақлиётчиён иштирок доштанд. Ин маҷлис барои сохтмони НБО «Роғун» саҳифаи тоза боз кард. Дар он марҳилаҳои муҳими эъмори боргоҳи нур мушаххасан муқаррар шуданд. Муайян гардид, ки охири соли 1987 маҷрои дарёи Вахшро баста, соли 1989 агрегати якум ба кор андохта мешавад. Соли 1990 — анҷом додани сохтмони шаҳри Роғун ва соли 1993 пурра ба истифода додани Маҷмааи гидроэнергетикии НБО «Роғун» муқаррар гардид.

Дар аввал чунин менамуд, ки ин нақша реалӣ ва иҷрошаванда аст: 27-28-уми декабри соли 1987 пеши маҷрои Вахш баста шуд ва об ба ҷониби нақби неругоҳ равон гардид. Ба ин муносибат чорабинии пуршукӯҳ баргузор шуд, ки дар он бунёдкорон, роҳбарони ҳизбӣ, иттифоқҳои касаба, ташкилотҳои комсомолӣ, намояндагони ҳама муассисаю корхонаҳои ҳамҷавор иштирок доштанд.

Дар он сардори Управленияи «Рогунгэсстрой» Н.Г. Савченков, сардори гурӯҳи кафшергарон В.Т. Титов, сардори Управленияи тоҷикистонии «Союзгидроспетсстрой» В.М. Башмаков, сардори гурӯҳи бетонрезон Ш. Одинаев, булдозеррон С. Пудинаев, кафшергар С.Ф. Трасковский, ронандаи «БелАЗ» А. Ризоев ва дигарон суханони шодбошӣ гуфтанд.

Дар арафаи ин воқеаи фаромӯшношуданӣ гурӯҳи куҳнавардон аз байни қуллаҳо миёни Нораку Роғун раҳ кушоданд. Роҳбари гурӯҳ М. Тсой ба роғуниҳо туҳфаи норакиҳоро овард, ки он санге буд аз сарбанди НБО «Норак» ва бояд он дар сарбанди Неругоҳи барқи обии «Роғун» гузошта мешуд.

Дар ҳамоиш ду муроҷиатнома қабул гардид. Муроҷиатномаи аввал ба номи мардум дар соли 2012 аст ва дар кӯзаи оҳанӣ гузошта шудааст. Онро баъди 25 сол бояд мекушоданд. Муроҷиатномаи дуюм ба унвони муассисаю корхонаҳои ҳамҷавор аст, ки дар қаламрави СССР воқеъ буданд. Дар он омадааст, ки ҳама бояд тамоми уҳдадориҳои худро аз рӯи эстафетаи коргарӣ дар муҳлаташ ба ҷо оранд, то боргоҳи нури Роғун дар вақти муқарраршуда ба кор сар кунад.

Расо соати 12 ба осмон мушак паронда шуд ва механизаторон, ки дар соҳили дигари дарёи Вахш ба ин ишора интизор буданд, ба кор сар карданд. Даҳҳо мошини вазнинбор дар як вақт ба Вахш «ҳуҷум» оварданд. Онҳо пайи ҳам ба маҷрои дарё сангу хок ва саддҳои бетонии вазнинро рехтанд ва пеши маҷрои дарё баста шуд…

Мутаассифона, баъд аз барҳам хӯрдани СССР ва ба сари халқи тоҷик таҳмил шудани ҷанги бародаркуш дигар Неругоҳи барқи обии «Роғун» ба гӯшаи фаромӯшӣ рафт ва тӯли гузашти солҳо аксар иншооти он корношоям шуданд ва минбаъд масъалаи аз нав бунёд намудани ҳамаи онҳо пайдо гардид. Бар замми ин, моҳи майи соли 1993 дар натиҷаи як обхезии шадид сарбанди нотамоми неругоҳ шуста шуд ва аксари иншооти қариб омодагардидаи зеризаминӣ, аз ҷумла толори мошинҳо ва толори трансформаторҳо аз лойқа ва сангу шағал пур шуд.

Аслан, манъ шудани бунёди Неругоҳи барқӣ обии «Роғун» барвақттар аз суқути СССР, вобаста ба ҳадафҳои геополитикӣ, ба вуқӯъ пайваст. Ба ҳама маълум буд, ки Неругоҳи барқи обии «Роғун» сохтмони хеле дурандешона тарҳрезишуда, манфиатбахш ва аз ҷиҳати техникию экологӣ безарар аст. Ҳамаи мо шоҳид ва мутмаинем, ки дар Иттиҳоди Шӯравӣ гидроэнергетика соҳаи хеле омӯхташуда, мутараққӣ ва пешоҳанг буд. Неругоҳҳое, ки дар ин овон сохта шудаанд, инак 50-60 сол боз пойбарҷо буда, ба мардум манфиат мебахшанд. Роғун ҳам аз зумраи онҳост ва дигар шудани сохти ҷомеа, агар ду-се соли дигар мавқуф мемонду он бунёд меёфт, аллакай фоидаи фаровон овардаю ба мардуми тамоми минтақа манфиат мебахшид. Агар НБО «Роғун» бунёд меёфт, имрӯз дар тамоми минтақаи Осиёи Марказӣ норасоии неруи барқ тақрибан эҳсос намешуд ва баҳсҳо барои об пайдо намегардиданд, вале, ба хотири он ки Тоҷикистон соҳиби чунин неругоҳи тақдирсоз нашавад, мухолифат ва душманиҳо хеле барвақт дар ин бора оғоз ёфта буданд. Бадхоҳони мо барвақт ба НБО «Роғун» часпиданд, чунки ин воситаи хеле муҳими зиён расондан ба рушду тараққии кишвари мо буд.

Нақшаи суқути Иттиҳоди Шӯравӣ, тавре маълум гардид, хеле барвақт аз овони амалӣ шудани он тарҳрезӣ шуда будааст ва ҳам дар Москва ва ҳам дар қаламрави баъзе кишварҳои ҳамсоя нақшаҳои махфии аз ҷиҳати сиёсӣ ва иқтисодӣ фарсуда намудани кишварҳои хурд, аз ҷумла Тоҷикистон, зина ба зина амалӣ карда мешуд. Бояд қоил шуд, ки онҳо тавонистанд як қадаре ба ин ноил гарданд. Пеш аз ҳама, омилҳои дохилӣ маккорона истифода бурда мешуд. Журналист ва муҳаққиқ Нуралӣ Давлат менависад: «Замоне ки масъалаи паст кардани сатҳи сарбанди НБО «Роғун» ва ё умуман насохтани ин неругоҳи барқи обиро равшанфикрони тоҷик нахуст дар матбуоти Москва ва сипас дар Тоҷикистон бардоштанд, хеле кам нафароне дар ҷумҳурии мо дарк мекарданд, ки баъди се ё чор соли он Иттиҳоди Шӯравӣ суқут мекунад».

Ин эътироз махсусан аз ҷониби донишҷӯёну аспирантони тоҷик дар Москва ҳамовозии густурда пайдо намуд. Чун онҳо дар пойтахти Давлати Шӯравӣ мезистанд, медиданд, ки мардум аксаран сиёсатзада шуда буд ва тамоми масъалаҳои муҳими ҷомеа дар воситаҳои ахбори омма ва дар суҳбатҳои рӯ ба рӯ бо намояндагони масъули давлатӣ ба таври ошкор баррасӣ мешуданд.

Дар шаҳри Москва тоҷикон ибтидои соли 1989 ҷамъияти фарҳангӣ бо номи «Суғдиён» таъсис доданд ва дар яке аз нахустин чорабиниҳо баҳори ҳамон сол роҳбари Тоҷикистон Қаҳҳор Маҳкамовро даъват намуда, масъалаи сохтмони НБО «Роғун»- ро зери шубҳа гузоштанд. Роҳбарони ҷамъият ба ин мулоқот доктори илмҳои геология ва минералогия Павел Флоренскийро, ки бо Тоҷикистон хуб шиносоӣ дошт, даъват намуданд. Бобои ӯ, ки мисли худаш Павел Флоренский ном дошт, аз олимони маъруфи рус буд, ки дар солҳои таъқиби сталинӣ ба қатл расид. Гуфта наметавонам, ки рост буд ё дурӯғ, аммо матбуоти Москва навишта буд, ки «агар Флоренский ба марг маҳкум намегашт, нахустин шуда дар ҷаҳон бомбаи атомӣ месохт».

… Дар он вохӯрӣ ба Қаҳҳор Маҳкамов Павел Флоренский харитаеро нишон дод, ки тавассути радифи маснуъии замин аз фазо аксбардорӣ шуда буд. Ӯ иддао кард, ки НБО «Роғун» дар минтақаи заминҷунбӣ ҷойгир аст ва то соли 2000 дар он ҷо заминҷунбии сахт мешавад, бинобар ин, сохтани чунин неругоҳ бо ин баландӣ дар чунин мавзеъ хатар дорад.

Қаҳҳор Маҳкамов ҳарчанд такрор ба такрор иброз медошт, ки мо сатҳи сарбанди НБО «Роғун»- ро хеле поён мефарорем, вале ҳозирин гапашро гӯш кардан намехостанд.

Барои он ки садои эътирозашон пуртаъсир шавад, роҳбарони «Суғдиён» тавассути Павел Флоренский ба ин мубориза Борис Елтсинро, ки он вақт дар Россия шуҳрати беандоза дошт, ҷалб карданд ва охири моҳи августи соли 1989 ӯро ба Тоҷикистон оварданд. Азбаски равобити Елтсин бо президент Горбачёв хеле бад буд, Маҳкамов ӯро на дар фурудгоҳ пешвоз гирифту на ҳамроҳаш мулоқот кард. Елтсин, ки шахси кинагир буд, аз ин рафтори роҳбари Тоҷикистон сахт ранҷид. Шояд ин кори Маҳкамов сабаб гардид, ки расо баъд аз ду сол, зери фишори тазоҳургароне, ки Елтсинро падари демократияи шӯравӣ мехонданд, Маҳкамов ба истеъфо рафт. Ҳарчанд ки Президенти Тоҷикистон дар миёни ҳамтоҳои худ аз дигар ҷумҳуриҳо танҳо нафаре набуд, ки ГКЧП-и моҳи августи соли 1991-ро ҷонибдорӣ кардааст.

…Борис Елтсин дар ин сафараш аз НБО «Роғун» ва ҳамчунин, НБО «Сангтӯда» дидан кард. Дар натичаи ин сафар Елтсин барои сохтмони НБО «Роғун» барои солҳои наздик садди чинӣ гузошт. Бо пош хӯрдани Иттиҳоди Шӯравӣ корҳои сохтмонӣ дар ин иншоот қатъ гардид, аммо дар ин ҳангомае, ки атрофи НБО «Роғун» равшанфикрони тоҷик шурӯъ карда буданд, касе савол намедод, ки чаро масъала ҳамин айём ба миён омад? Аниқ аст, ки ин идеяро ба равшанфикрони мо бегонаҳо, ба хотири бо дасти худамон моро аз бунёди ин иншооти бузург маҳрум кардан, дода буданд.

Тавре мебинем, ин ҳангома аввал аз худи марказ бархоста буд ва дар он шояд ташаббуси ягон ҷумҳурии ҳамсояи мо ҳам бошад. Бо ин «ташаббусҳо» ҳатто онҳо тавонис­танд шахсияти хеле ҷиддӣ Борис Елтсинро низ ба бунёди Неругоҳи барқи обии «Роғун» муқобил гузоранд. Диққат диҳед, собиқ сардори сохтмон Н. Савченков дар яке аз мусоҳибаҳояш чӣ мегӯяд: «Ёд дорам замонеро, ки Борис Николаевич Елтсин барои боздиди неругоҳ ба Роғун омад. Елтсин, ки кори сохтмонро хуб медонист, ҳамроҳи мо аз тамоми қисматҳои сохтмон боздид кард ва аз дидани он ба ваҷд омада буд. Вақте ки шом дар толор бо ширкати 400 нафар масъалаи сохтмон баррасӣ мешуд, танҳо як суол матраҳ шуд: мо садди неругоҳро бо баландии 335 метр бунёд бикунем ё не? Б. Н. Елтсин ҷаласаро бо ин суханон ҷамъбаст кард: «Танҳо каси ноқисулақл аз бунёди ин гуна иншооти пурманфиат худдорӣ мекунад. Ин бузургтарин неругоҳи пуриқтидор ва каммасраф хоҳад буд. Неругоҳ ҳатман бояд дар ҳамин сад сохта шавад.».

Вале рӯзи дигар Б.Н. Елтсин аз ин гуфтаҳои худ пурра даст мекашад. Олими маъруфи тоҷик, академик Ю. Носиров, ки иштирокчии ин ҳодисаҳо буд, дар мақолааш «Елтсин дар Помир чӣ гуфт?» менависад: «Дар Фурудгоҳи шаҳри Душанбе Б.Н.Елтсини аз назарҳо афтодаро шахсони расмӣ не, як гурӯҳ демократмаобони мухолифрӯҳия пешвоз гирифта, ӯро мустақиман ба ноҳияи Нуробод (собиқ Комсомолобод) ба минтақаи баҳри ояндаи Неругоҳи барқи обии «Роғун» раҳнамоӣ намуданд. Дар ин ҷо бо тайёрии пешакӣ зери чанори муҳташами ноҳия ба муқобили сохтмони неругоҳ митинги эътирозӣ ташкил намуда буданд.

– Рафиқон! Маълум мешавад, ки шумо ҷонибдори қатъ намудани сохтмони неругоҳ ҳастед, ба ҳозирин муроҷиат намуд Борис Елтсин. – Ҳамин тавр?

– Бале, бале! — шунида шуд садои тӯдаи ҷамъомада.

– Пас ман ҳамчун раиси «Госстрой»-и ИҶШС бо ҳамин қалам ба фармони боз­доштани сохтмони НБО «Роғун» ва қатъ намудани маблағгузории он имзо мегузорам…», — гуфт ӯ, ки чанде қабл изҳор намуда буд, ки танҳо каси ноқисулақл аз бунёди ин гуна иншооти пурманфиат худдорӣ мекунад… 

Ана, ҳамин хел моро ба гурӯҳҳо ҷудо намуда, ба муқобили якдигар шӯрониданду ба мақсадҳои худ ноил шуданд душманонамон.

Баъд аз соҳиб шудани кишвари мо ба истиқлолияти давлатӣ акнун душманони «Роғун» парда аз рӯ барканда, кушоду рӯшан ба ҳуҷум гузаштанд ва ҳатто дар ин бозӣ дигаронро низ ҷалб намудан мехостанд.

Яке аз сабабҳое, ки мухолифини бунёди Маҷмааи гидроэнергетикии НБО «Роғун» пеш меоварданд, хароҷоти об аст; гӯё бунёди он яке аз сабабҳои хушкшавии баҳри Арал мешуда бошад. Ин гапи нав нест; ҳанӯз моҳи сентябри соли 1988 Қарори КМ КПСС ва Совети Вазирони ИҶШС «Дар бораи чораҳои қатъии беҳбудӣ бахшидан ба вазъи экологӣ ва санитарӣ дар минтақаи баҳри Арал» ба тасвиб расида буд ва дар ин замина, ҳамон вақт лоиҳаи сохтмони Маҷмааи гидроэнергетикии НБО «Роғун» боз як бори дигар ба экспертиза тавсия шуда буд.

Вақте хушкшавии баҳри Арал ва ба биёбон табдил ёфтани атрофи он босуръат идома дорад, чаро аз мухолифони ин даъво напурсем: то вақте ки НБО «Роғун» бунёд наёфта буд, чаро онҳо сабаби ин фоҷиаи экологиро аз дигар ҷо намекофтанд?! Маҳз, бо таклифи роҳбарияти ҳамонвақтаи ҷумҳуриҳои Туркманистон ва Ӯзбекистон ва розигии роҳбарияти Тоҷикистон, ба хотири пешгирии фоҷиаи экологии бо норасоии об вобаста ва танзими об дар заминҳои навкорам, инчунин, таъмини тамоми минтақа бо барқе, ки истеҳсоли он зарари экологӣ надорад, лоиҳасозӣ, асоснокнамоии техникӣ-иқтисодӣ ва бунёди Маҷмааи гидроэнергетикии НБО «Роғун», ки аз обанбор ва неругоҳ иборат хоҳад буд, амалӣ гаштааст. Ва маълум аст, инро вақт ҳам исбот намудааст, ки ягон тарҳи азими овони ИҶШС бе асосноксозии комил пешниҳод ва амалӣ намегашт. Дар ин замина, лоиҳаи сохтмони НБО «Роғун» чанд маротиба ташхисҳои экспертизиро аз сар гузаронидааст.

Баъд аз он ки таҳияи техникии лоиҳа моҳи ноябри соли 1978 ба анҷом расид, он моҳи декабри худи ҳамон сол аз тарафи Пажӯҳишгоҳи умумииттифоқии «Гид­ропроект» ва моҳи июни соли 1979 дар Шӯрои илмӣ-техникии Вазорати энергетикаи ИҶШС муҳокима шуд. Дертар, моҳи октябри соли 1980 дар «Главгосэкспертиза»-и Кумитаи давлатии сохтмони ИҶШС лоиҳа мувофиқа гардид ва аз тарафи Совети Вазирони ИҶШС, мутобиқи дастури № 2411-р, аз 27- уми ноябри соли 1980 дар параметрҳои интихобӣ тасдиқ гардид… Ин экспертизаи нахустини лоиҳа буд, ки Маҷмааи гидроэнергетикии НБО «Роғун» аз он бомуваффақият гузашт. Олимони сатҳи баланди умумииттифоқ тасдиқ намуданд, ки НБО «Роғун» ягон зарар намеорад ва фақат метавонад манфиатбахш бошад.

Бори дуюм, баъди даҳ сол, вақте проблемаи баҳри Арал ба миён омад, махсусан баъди он ки 19-уми сентябри соли 1988 Қарори КМ КПСС ва Совети Вазирони ИҶШС «Дар бораи чораҳои қатъии беҳбудӣ бахшидан ба вазъи экологӣ ва санитарӣ дар минтақаи баҳри Арал» нашр шуд, ҳарчанд ки Маҷмааи гидроэнергетикии НБО «Роғун» аллакай аз экспертизаи муътамад гузашта буд, мутобиқи мактуби Кумитаи давлатии сохтмони ИҶШС таҳти №5799, аз 10-уми феврали соли 1990 як бори дигар экспертиза шуд. Мутобиқи Қарори зеркомиссияи экспертӣ ва гурӯҳи экспертии Кумитаи давлатии сохтмони ИҶШС, аз 5-уми июл ва 10-уми октябри соли 1990, эътимоднокии иншоот ва дар мавзеи интихобшудаи сохтмон ва дарғоти он, инчунин мавҷуд набудани ҳеҷ гуна муносибати мутақобилаи муҳандисиро дар маҷмааи гидроэнергетикӣ бори дигар тасдиқ намуд. Тасдиқи дигари эътимоднокии дарғот он аст, ки он аз ҷиҳати таркиб ба садди обанбори НБО «Норак» ва хоктӯдаи Усой, ки ҳанӯз дар ибтидои асри гузашта, соли 1913, пеши дарёро банд намуда, кӯли Сарезро ба вуҷуд оварда буд, таъвам мегардад. Ин иншоотҳо, яке сунъӣ ва дигаре табиӣ, кайҳо аз имтиҳони вақт гузаштаанд.

Сеюмин экспертизае, ки НБО «Роғун» бомуваффақият пушти сар намуд, асос­ноксозии техникӣ-иқтисодие буд, ки онро тибқи фармоиши ҶСШК «Русский Алюминий» (РусАл) ширкати дар тамоми олам маъруфи олмонии «Lahmeyer Interпational» гузаронд. Ин ширкат таъсири шароити мураккаби сейсмикӣ, гуногунии ҷинсҳои кӯҳиро омӯхта, тасдиқ намуд, ки аз ҷиҳати техникӣ, иқтисодӣ ва экологӣ амалӣ намудани сохтмони Маҷмааи гидроэнергетикии НБО «Роғун» ҷоиз аст.

Ин асосноксозӣ ба манфиати идомаи сохтмони Маҷмааи гидроэнергетикии НБО «Роғун» мувофиқ буда, тибқи варианти такмилдодаи лоиҳа, бо назардошти технологияи нави сохтмонӣ, ки институти «Гид­ропроект»-и шаҳри Тошканд соли 1978 омода намуда буд, ба манфиатнок анҷом пазируфтани он имкон фароҳам овард.

Ҳангоми суханронӣ Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам ­Эмомалӣ Раҳмон дар Конфронси 15-уми ҷонибҳои Конвенсияи қолабии Созмони Милали Муттаҳид оид ба тағйирёбии иқлим дар шаҳри Копенгаген 16-уми декабри соли 2009, бори дигар ба ин ­масъала рӯ оварда, аз ҷумла, қайд намуда буданд: «Барои таъмини амнияти об дар Осиёи Марказӣ, инчунин гузаронидани арзёбии умумии таъсири низоми куллан куҳнаю бесамари истифодаи обро ба вазъи экологӣ аз ҷониби сохторҳои марбутаи Созмони Милали Муттаҳид қобили қабул мешуморем, зеро маҳз истифодаи ғайриоқилонаи захираҳои об барои обёрии заминҳои кишт ба маҳв гардидани баҳри дар гузашта бузурги Арал оварда расонида истодааст.

Дар баробари ин, кишвари мо омода аст, ки дар беҳтар намудани иқлим саҳми муносиб гузорад. Имрӯз қариб 70 фоизи қувваи барқи дар кишварҳои Осиёи Марказӣ истеҳсолшаванда ба неругоҳҳои ҳароратӣ рост меояд, ки онҳо ҳамасола ба ҳаво миллионҳо тонна гази ангидриди карбонро мепартоянд. Айни замон Тоҷикистон дорои иқтидори бузурги гидроэнергетикӣ, яъне 527 миллиард киловатт- соат неруи барқ дар як сол, мебошад, ки то ҳол ҳамагӣ 5-6 фоизи он аз худ шудааст. Ин иқтидор, яъне 527 миллиард киловатт – соат аз талаботи кунунии кишварҳои Осиёи Марказӣ се маротиба зиёд аст ва азхудкунии минбаъдаи он на танҳо ба кам гардидани партови миллиардҳо тонна гази ангидриди карбон ба ҳаво мусоидат мекунад, балки боиси сарфаи захираҳои нафт, газ ва ангишт, ки аз ҷониби баъзе кишварҳои минтақа ҷиҳати истеҳсол намудани қувваи барқ истифода мешаванд, мегардад…».

Ба ғайр аз ин, соли 2008 ноиби президенти Комиссияи байналмилалӣ роҷеъ ба сарбандҳои бузург профессор Х. Б. Абадҷиев асосноксозии техникӣ-иқтисодии Маҷмааи гидроэнергетикии НБО «Роғун»-ро, ки аз тарафи ширкати «Lahmeyer Interпational» гузаронида шуда буд, пурра омӯхта, асосҳои техникию иқтисодии онро маъқул донист ва бори дигар ба аҳамияти бузурги иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва экологӣ молик будани ин Маҷмааи гидроэнергетикиро барои Тоҷикистон ва кишварҳои поёноб таъкид намуд. Аз ҷумла, ӯ низ таъкид намуд, ки барои сарбанд аз таклифҳои дар лоиҳа пешбинишуда садди сангу шағалӣ аз ҳама мувофиқтар аст. Инчунин, профессор Х. Абадҷиев ақида дорад, ки таъсироти мусбии экологӣ ва эстетикии он нисбат ба таъсироти манфиаш чанд баробар бештар аст. Махсусан, аҳамияти он ба тамоми минтақа дар солҳои камобӣ, хушксолӣ ва боришоти аз ҳад зиёд бобати танзими об хеле калон аст. Ба тамоми ҳаёти иҷтимоии минтақа, аз диди он ки мардумро аз тобеъ будан ба носозгориҳо раҳо месозад ва вазъи таъминот бо об ва неруи барқ бамаротиб беҳ мегардад, таъсири мусбат мерасонад.

Мавриди зикр аст, ки аз ҷиҳати ҳуқуқҳои байналмилалӣ низ дар бобати сохтмони иншоот ягон монеа вуҷуд надорад. Воқеан, вақте соли 2005, мутобиқи Шартномаи байнидавлатии Ҷумҳурии Тоҷикис­тону Федератсияи Россия ҶСШК «Русский Алюминий» аз нав таҷдид шудани сохтмони НБО «Роғун»-ро ба уҳда гирифт, ягон мухолифи тарҳи «Роғун» дар ин маврид ҳеҷ эътироз надошт. Фақат он вақт тавсия шуда буд, ки маросими огоҳнамоиро, ки Тоҷикистон ба уҳда дошт, бояд иҷро намояд.

Дарвоқеъ, Тоҷикистон барои ­сохтмони Маҷмааи гидроэнергетикии НБО «Роғун» ҳаққу ҳуқуқи комилро доро буд. Ин асоси ҳуқуқиро Созишномаи байни давлатҳои Осиёи Марказӣ «Оид ба ҳамкорӣ дар соҳаи идораи муштараки истифода ва ҳифзи захираҳои оби сарчашмаҳои байнидавлатӣ», ки баъди пош хӯрдани Иттиҳоди Шӯравӣ 18-уми феврали соли 1992 дар шаҳри Алмаатои Ҷумҳурии Қазоқистон ба тасвиб расида буд, пурра мекунад.

Яке аз сабабҳои асосии шарик шудани Тоҷикистон ба ин созишнома дифои ҳуқуқ барои ба сомон расонидани сохтмони Неругоҳи барқи обии «Роғун» мебошад. Моддаи 2-юми ин созишнома ҳуқуқи Тоҷикистонро ҷиҳати идома ва анҷом додани НБО «Роғун» ва обанбори он бе мувофиқаи иловагӣ ҳимоя мекунад.

Бунёди НБО «Роғун» ба «Эъломияи Нуқус» низ, ки 20-уми сентябри соли 1995 кишварҳои Осиёи Марказӣ бобати масоили рушди пайвастаи ҳавзаи баҳри Арал ба тасвиб расонида буданд, мувофиқат мекунад. Дар ­«Эъломияи Нуқус» расман эълон шуда буд: «Мо аз он розием, ки кишварҳои Осиёи Марказӣ созишнома, шартнома ва дигар асноди меъёрии роҷеъ ба муносибатҳои мутақобилаи захираҳои обии ҳавзаи баҳри Арал қаблан баимзорасидаро эътироф кунанд ва устуворона иҷро намоянд».

Дар зери асноди мазкур имзои роҳбарони тамоми кишварҳои Осиёи Марказӣ гузошта шудааст.

Агар мо сабаби асосии хушк шудани баҳри Аралро ёфтан хоҳем, онро аз киштзорҳои кишвари поёноб ва заминҳои нави ҳар сол кушода мешуда бояд ҷуст. Аз рӯи тадқиқоти сатҳи байналмилалӣ аллакай исбот гашта, ки об воқеан дар куҷо харҷ мешавад ва барои чӣ то баҳри Арал намерасад. Фактҳо шаҳодат медиҳанд, ки кишварҳои поёноби Осиёи Марказӣ бо доштани бузургтарин шабакаҳои обёрии ҷаҳон, ҳангоми обёрии киштзорҳояшон обро ба андозае талаф медиҳанд, ки дар дигар гӯшаҳои кураи Замин мушоҳида намешавад. Масалан, дар бист соли истиқлолияти давлатӣ дар кишварҳои поёноб истифодаи об ду баробар зиёд шудааст, вале ин дар Тоҷикистон ҳамагӣ ду фоиз афзуд.

Аз рӯи маълумоти СММ, ки соли 2006 нашр шуда буд, кишварҳое, ки то 40 фоизи захираи обии дарёҳои худро истифода мебаранд, рушди дигар соҳаҳои иқтисодиёти хешро маҳдуд мегардонанд. Мо чӣ? Тадқиқотҳо исбот намудаанд: дар кишвари мо, ки тақрибан 60 фоизи оби дарёи Ому сарчашма мегирад, то 8-10 фоизи обро истифода мебарему дар ҷумҳурие, ки 7-8 фоизи он шакл мегирад, 80 фоизашро. Ба Тоҷикистон дар даврони шӯравӣ барои истифодаи захираи об маҳдудият ҷорӣ намуда буданд, вале дар ин замина он маҳдудият аз ҳисоби буҷети умумииттифоқӣ ҷуброн мешуд. Имрӯз, ки Тоҷикистон ба проблема ва эҳтиёҷоти худ танҳо мондааст, ба ҷои кумаку ҳамкорӣ аз системаи ягонаи энергетикӣ ҷудо карда шудааст, магар ҳуқуқ надорад, ки аз захираи гидроэнергетикии худ истифода барад?!

Баробари дигар ҳаққу ҳуқуқҳое, ки бобати онҳо сухан рафт, худи ҳамин вазъият низ — яъне ба иродаи касе тобеъ набудан ва пеши касе сар хам насохтан моро талқин сохт, ки НБО «Роғун»-ро бунёд намоем. Инро имрӯз ҳар як тоҷикистонӣ дарк намудааст ва нидои пур аз шукронаи мо, ки бо даъвати Президенти кишвар бунёди Маҷмааи гидроэнергетикии НБО «Роғун» ба сохтмони умумимиллӣ табдил ёфтааст, ба осмон дакка мехӯрад. Барои бунёди НБО «Роғун» дигар роҳи бозгашт ба қафо набуд…

Танҳо баъд аз ба сари қудрат омадани Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам ­Эмомалӣ Раҳмон дар бунёди Неругоҳи барқи обии «Роғун» ҷунбиши ҷиддӣ ба миён омад. Аслан, дар баробари дигар соҳаҳои иқтисоди миллӣ рушди соҳаи энергетика ба фаъолияти Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам ­Эмомалӣ Раҳмон зич вобаста аст. Баъд аз интихоботи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, ҳангоми суханронӣ дар маросими савгандёдкунӣ, 18-уми ноябри соли 2006 Президенти кишвар муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон расидан ба истиқлолияти энергетикиро дар қатори вазифаҳои аввалин ва ҳадафи муҳими стратегӣ дар ҳафт соли наздик маънидод сохта, аз ҷумла, қайд намуда буданд: «Ҷиҳати пурра таъмин намудани истиқлолияти энергетикӣ ва табдил додани Тоҷикистон ба яке аз кишварҳои асосии содиркунандаи неруи барқ дар Осиё, ҳамкорӣ бо давлатҳои пешрафтаи ҷаҳон ва созмонҳои бонуфузи байналмилалии молиявӣ вусъат дода шуда, силсилаи неругоҳҳои барқи обии хурду бузург ва хатҳои баландшиддати интиқоли барқ ба хориҷи кишвар бунёд мегарданд…».

Дар солҳои аввали Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон чанд кӯшиши эҳёи сохтмони НБО «Роғун» зоҳир гардид.

Бори нахуст, моҳи октябри соли 2002 Ширкати сохтмонии Балтикаи Федератсияи Россия барои идомаи сохтмони Неругоҳи барқи обии «Роғун» мароқ зоҳир намуд. Дар таърихи 29-уми октябри соли 2002 байни ШСХК «Барқи Тоҷик» ва Ширкати сохтмонии Балтикаи (ШСБ) Федератсияи Россия дар бобати идома ва анҷоми сохтмон кӯшише зоҳир гашт. Директори генералии ШСБ Олег Тони ба НБО «Роғун» омада, ҳамроҳи раиси ШСХК «Барқи Тоҷик» Ҷӯрабек Нурмуҳаммадов ва як гурӯҳи калони мутахассисони тоҷику рус ҳамаи сох­тмонро аз назар гузаронд ва бобати ҳамкорӣ Шартномаи ҳусни тафоҳум ба имзо расид, вале аз он рӯйдод фақат ҳамин шартнома ба ёдгор монду дигар ШСБ ба Тоҷикистон наомад.

Бояд қайд кард, ки мувофиқи шартномае, ки дар рафти ташрифи расмии Президенти Федератсияи Россия В. В. Путин ба Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 16-уми октябри соли 2004 байни Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Ҳукумати Федератсияи Россия ба имзо расид, иштироки Федератсияи Россия дар сохтмони Неругоҳи барқи обии «Сангтӯда-1» ба ихтиёри РАО «ЕЭС-Россия» ва сохтмони Неругоҳи барқи обии «Роғун» ба ихтиёри Ҷамъияти саҳомии кушодаи «Русский Алюминий» вогузор гардид. Мутобиқи он бояд «РусАл» ин сохтмонро ба уҳдаи худ мегирифт. Зиёда аз ин, 26-уми сентябри соли 2005 вазири саноат ва энергетикаи Федератсияи Россия В. Христенко ва раиси Шӯрои директорони «РусАл» О. Дерипаска ба Роғун сафар карда, аз рӯи муҷассамаи сохтмон парда бардошта, расман ба кори сохтмон оғоз ҳам намуда буданд, вале баъдан, бо сабаби он ки аксари нишондоди техникии пешниҳоднамудаи Ҷамъияти саҳомии кушодаи «Русский Алюминий» хилофи лоиҳаи асосии сохтмон буд, ҳамкорӣ бо ин ширкат қатъ гардид. Ҳамин тариқ, 31- уми августи соли 2007 Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон «Оид ба бекор намудани Созишнома дар бораи ҳамкории дарозмуддати байни Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Ҷамъияти саҳомии шакли кушодаи «Русский Алюминий» (Федератсияи Россия) ба имзо расид. Дар он зикр мегардад, ки Созишнома дар бораи ҳамкории дарозмуддати байни Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Ҷамъияти саҳомии шакли кушодаи «Русский Алюминий» (Федератсияи Россия), ки 16- уми октябри соли 2004 дар шаҳри Душанбе ба имзо расидааст, бинобар иҷро нагардидани уҳдадориҳои ба зиммагирифта аз ҷониби Ҷамъияти саҳомии шакли кушодаи «Русский Алюминий» ба тариқи яктарафа бекор карда шавад.

Дар ин маврид, ба андешаи ман, зери ким-кадом таъсире ё муоҳадаи махфие раиси Шӯрои директорони «РусАл» Олег Дерипаска бо баҳонаи паст кардани сатҳи садди обанбор ва бо сангу шағал неву бо семент бунёд намудани он аз бунёди Неругоҳи барқи обии «Роғун» даст кашид ё аз шаҳомати ин сохтмони бузург тарсид. Ба ин ҳама дар сатҳи байналмилалӣ арзон шудани нархи алюминий низ як сабаб шуда буд.

Ба ҳар ҳол Ширкати «РусАл» манфиатҳои худро дар ҷои аввал мегузошт. Ман шахсан шоҳиди гуфтугӯи телефонии раиси онвақтаи ШСХК «Барқи Тоҷик» Ҷӯрабек Нурмуҳаммадов ва яке аз муовинони Олег Дерипаска будам. Ҷӯрабек Нурмуҳаммадов изҳор намуд, ки агар садди обанбор то 270 метр паст карда шавад, аз ин халқи мо ягон манфиат намебинад, ҳамаи барқи истеҳсолшуда ба корхонаҳое, ки шумо бунёд карданиед, меравад. Ӯ корхонаҳои алюминиеро, ки бояд Ширкати «РусАл» дар Ҷумҳурии Тоҷикистон месохт, дар назар дошт. Аз он тараф овоз баромад, ки мо ба халқи шумо чӣ кор дорем…

Аз ҳамин нуқтаи назар, ташаббуси Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистонро бобати қатъ кардани ҳамкорӣ бо Ширкати «РусАл» ман яке аз дастовардҳои ҷониби Тоҷикистон ҳисоб менамоям. Ман ба ёд дорам, ки ҳатто дар суҳбати хосса, ки дар Неругоҳи барқи обии «Сангтӯда-1» сурат гирифта буд, Анатолий Чубайс, ташаббускори бунёди ин неругоҳ, дилпурона изҳор намуд, ки «Олег Роғунро барои шумо намесозад». (Олег Рогун вам не построит). Минбаъд Ҷумҳурии Тоҷикис­тон сохтмони «Роғун»-ро ба қувваи худ идома дод.

31- уми августи соли 2007 бо мақсади тезонидани сохтмону мавриди баҳрабардорӣ қарор додани Неругоҳи барқи обии «Роғун» Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи таъсиси Ҷамъияти саҳомии кушодаи «НБО Роғун» ба имзо расид.

Баъди ин дар бунёди Неругоҳи барқи обии «Роғун» марҳилаи хеле муҳим ва ҳалкунанда оғоз ёфт. Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон қарор дод, ки неругоҳро дар такя ба халқи кишвар бояд бунёд намуд, то ягон зарра фоидаи он бегона нагардад. Барои равнақу ривоҷи сохтмон, афзоиши суръати он ва ба моликияти истисноии давлату мардуми Тоҷикис­тон табдил додани Неругоҳи барқи обии «Роғун» саҳмияҳои ин иншооти сарнавиштсози миллӣ, бо кафолатҳои зарурии ҳуқуқӣ, ба шаҳрвандони кишварамон ба фурӯш бароварда шуд.

29- уми октябри соли 2016 бо иштироки Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бунёди сарбанди Неругоҳи барқи обии «Роғун» оғоз гардида буд. Тавре Маркази матбуоти Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар он рӯзҳо иттилоъ дода буд, дар маросими оғози корҳои бунёди сарбанди Неругоҳи барқи обии «Роғун», ки яке аз марҳалаҳои муҳими сохтмони ин иншооти бузург ба шумор меравад, Сарвари давлат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро аъзои Ҳукумати мамлакат, вакилони Маҷлиси намояндагон, аъзои Маҷлиси миллӣ, намояндагони корпусҳои дипломатии муқими Тоҷикистон, зиёиён ва як гурӯҳ ҷавонони кишвар ҳамроҳӣ карданд.

Мавриди зикр аст, ки Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон савори булдозери вазнин аз соати 10-и субҳ то 11:30 расо якуним соат бо пеш кардани сангу шағал маҷрои дарёи Вахшро баста, ба бунёди сарбанди Неругоҳи барқи обии «Роғун», ки барои мардуми Тоҷикистон марзаи ҳаёту мамот аст, ҳусни оғоз бахшиданд.

Пешвои миллат муҳтарам ­Эмомалӣ Раҳмон таъкид карданд, ки бунёду барқарорсозии ин иншооти муҳиму стратегӣ барои таъмини зиндагии сазовори наслҳои имрӯзу оянда хизмат мерасонад. Он барои рушди иқтисодиёт ва дар маҷмӯъ барои пешрафти тамоми соҳаҳои иқтисодиёти мамлакат заминаи мусоид фароҳам меорад. Баъди ба истифода додани неругоҳ имкон аст, ки дар кишвар даҳҳо корхонаҳои хурду бузурги саноатӣ ифтитоҳ ва ҳазорҳо ҷойҳои нави корӣ таъсис ёбад.

Оқибат, он рӯз фаро расид! 16- уми ноябри соли 2018, рӯзи тантанаи миллат, рӯзи фараҳу шодмонӣ буд. Бе ягон шакку шубҳа 16-уми ноябри соли 2018-ро дар кишвари мо метавон рӯзи рӯшноӣ ва нур номид. Дар ин рӯзи муборак Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҷиҳати иштирок дар маросими ба кор даровардани агрегати якуми Неругоҳи барқи обии «Роғун» ба шаҳри Роғун ташриф оварданд. Он рӯз сар то сари Тоҷикистон тантана дошт. Барои иштирок дар ин рӯйдоди таърихӣ намояндагони воломақоми кишварҳои гуногун, аз ҷумла Федератсияи Россия, ҷумҳуриҳои Италия, Ҳиндустон, Покистон, Афғонистон, Беларус, Украина, Ӯзбекистон, Қазоқис­тон, Қирғизистон, дигар давлатҳо ва ташкилоту созмонҳои бонуфузи минтақавию байналмилалӣ, ба Тоҷикистон ташриф оварданд.

Ба кор даровардани агрегати якуми ин иншооти бузурги гидроэнергетикӣ дар сархати хабарҳои воситаҳои ахбори оммаи байналмилалӣ қарор гирифт. Маросими тантанавии ба кор даровардани агрегати якуми Неругоҳи барқи обии «Роғун» мустақиман тавассути ҳамаи шабакаҳои давлатии телевизион ва радиои Тоҷикистон пахш гардид. Ҳамзамон, ин чорабинии муҳимро бештар аз 200 нафар рӯзноманигорони дохил ва хориҷи кишвар, агентиҳои иттилоотии бонуфузи байналмилалӣ аз Амрико, Италия, Олмон, Федератсияи Россия, Япония, Британияи Кабир, Хитой, Покистон, Қазоқистон, Қирғизистон, Ӯзбекистон ва дигар давлатҳо васеъ инъикос намуданд.

16-уми ноябри соли 2018 дар таърихи давлатдории Тоҷикистони соҳибистиқлол рӯйдоди муҳиму тақдирсоз ба вуқӯъ пайваста, қадами устувор барои расидан ба истиқлолияти комили энергетикӣ гузошта шуд. Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар вазъияти тантанавӣ агрегати якуми Неругоҳи барқи обии «Роғун»-ро ба кор дароварданд ва ба фаъолияти ин иншооти бузурги аср, ки ба рушду тараққиёти кишвар мусоидат хоҳад кард, оғоз бахшиданд.

Маълум аст, ки барои интиқол додани барқи Неругоҳи барқи обии «Роғун» бунёди инфрасохтори он низ хеле муҳим мебошад. Аз ин рӯ, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон нахуст дар маҳали сохтмони Неругоҳи барқи обии «Роғун» хатти баландшиддати интиқоли неруи барқи «Роғун» — «Зеристгоҳи Душанбе-500»-ро бо пахши васлак ба истифода дода, орзую омоли деринаи миллати тоҷикро ҷомаи амал пӯшониданд. Хатти баландшиддати интиқоли неруи барқи 500 кВ-и «Роғун» — «Зер­истгоҳи Душанбе 500» дар доираи лоиҳаи «Барқарорсозӣ ва сохтмони хатти баландшиддати интиқоли неруи барқи 500 кВ дар ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ» амалӣ шуда, арзиши умумии тарҳ 650 миллион сомонӣ мебошад. Лоиҳаи мазкур моҳи сентябри соли 2017 оғоз ёфта, анҷоми татбиқи он моҳи августи соли 2021 ба анҷом расид.

Сипас, Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам ­Эмомалӣ Раҳмон ба фаъолияти дастгоҳи тақсимкунандаи пӯшидаи элегазии Неругоҳи барқи обии «Роғун» оғози расмӣ бахшиданд.

Корҳои васлгарии таҷҳизоти дастгоҳи пӯшидаи тақсимкунии элегазӣ ҳанӯз моҳи феврали соли 2018 бо иштироки мутахассисони варзидаи маҳаллӣ бо сифати баланд ба анҷом расонида шуда буд. Дар ин иншооти болопӯшида 19 дастгоҳи элегазии 500 кВ ва 4 дастгоҳи элегазии 220 кВ насб гардидааст. Интиқоли неруи барқ аз ин иншоот ба системаи ягонаи энергетикии мамлакат тавассути шаш хатти барқи ҳавоии 500 кВ сурат мегирад. Ҳамчунин, аз таҷҳизоти мазкур тавассути ду хатти барқии 220 кВ то зеристгоҳи барқии шаҳри Роғун неруи барқ интиқол дода мешавад.

Фаъолияти ин маркази муқтадир дар ҳамкорӣ бо Ширкати олмонии «Siemens» бо сифати баланд бунёд шуд. Маҳз аз ҳамин толор тавассути дастгоҳҳои истеҳсоли ширкати бонуфузи ҷаҳонӣ неруи барқи дар НБО «Роғун» истеҳсолшаванда ба хатҳои баландшиддат интиқол дода мешавад.

Дар дохили бинои дастгоҳи пӯшидаи тақсимкунии элегазӣ 57 полюси васлакҳои элегазии 500 кВ, 99 трансформатори ҷараён, 30 модули дарозкунанда, 168 ҷудокунанда, 48 трансформатори шиддат ва 30 маҳдудкунандаи шиддати 500 кВ васл карда шуданд. Дар байни 36 полюс модулҳои мобайнии ҷараёнгузар насб гардидааст. Ҳамаи полюсҳои 500 кВ бо металлоконструксияҳои муҳофизатӣ ҷиҳозонида шудаанд.

Дар маросими ба кор даровардани агрегати якуми Неругоҳи барқи обии «Роғун» коргарони неругоҳ, фаъолону зиёиёни кишвар, ҷавонон, собиқадорони меҳнат, намояндагони корпусҳои дипломатии муқими Душанбе ва коршиносони ташкилоту созмонҳои бонуфузи ҷаҳон иштирок карданд.

Баъди ба кор даровардани агрегати якуми Неругоҳи барқи обии «Роғун» аввалин неруи ҷонбахши он ба сис­темаи ягонаи энергетикии мамлакат интиқол дода шуд. Равшанию гармии кохи нури Тоҷикистон — НБО «Роғун» ба хонадони тоҷикистониён ворид гардид. Мардуми шарафманди тоҷик ин рӯзро бесаброна интизор буданд.

Сарвари давлат муҳтарам ­Эмомалӣ Раҳмон дар расми мавриди баҳрабардорӣ қарор гирифтани аввалин агрегати неругоҳ таъкид доштанд: «Расидан ба ин рӯзи некро тамоми сокинони Тоҷикистон солҳо интизор буданд ва фарзандони бонангу номуси Ватан – мутахассисону сохтмончиёни баландихтисос барои наздик овардани чунин рӯзи таърихӣ шабонарӯз заҳмат кашиданд. Яъне, имрӯз рӯзи равшаниву нур ва расидан ба ормонҳои миллӣ мебошад».

Ба муносибати оғози кори агрегати якуми НБО-и «Роғун» Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикис­тон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон 16 — уми ноябри соли 2018 суханронӣ намуда, аз ҷумла қайд намуда буданд: «Имрӯз шодиву нишоти мардуми шарифи Тоҷикистони соҳибистиқлол ҳадду канор надорад, чунки орзуи чандинсолаи хурду бузурги кишвар — ба кор оғоз кардани агрегати якуми иншооти тақдирсози мамлакат — Неругоҳи барқи обии «Роғун» ва истеҳсоли барқи аввалин дар он амалӣ гардид.

Ин санаи таърихӣ дар таърихномаи навини Тоҷикистони озоду соҳиб­ихтиёр бо ҳарфҳои заррин сабт ва боиси ифтихору сарфарозии наслҳои имрӯзу ояндаи халқамон мегардад».

Баъди камтар аз як сол, 9-уми сентябр бо иштироки Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикис­тон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо ҳамин гуна тантана агрегати дуюми Неругоҳи барқи обии «Роғун» ба кор дароварда шуд.

Иқтидори лоиҳавии Неругоҳи барқи обии «Роғун» 3600 (6х600) МВт буда, садди обанбор 335 м бардошта мешавад. Ҳаҷми умумии оби обанбор 13,3 километри мукааб ва ҳаҷми фоиданоки он 10,3 километри мукаабро ташкил хоҳад дод. Тибқи нақша, обанбор бояд дар давоми 15-17 сол аз об пур шавад. Барои баланд бардоштани садди обанбор, ки ҳаҷми пояи он 1,5 километрро ташкил медиҳад, қариб 81 миллион метри мукааб сангу шағал ва дигар ҷинсҳои кӯҳӣ истифода бурда мешавад. Сарбанди обанбор ба зилзила тобовар аст, чунки қишрҳои дар натиҷаи зилзила пайдошуда аз сангу шағал пур мешаванд ва он аз нав мустаҳкам мегардад.

Пас аз пурра ба истифода додан аз ҳисоби фурӯши неруи барқ Неругоҳи барқи обии «Роғун» дар як муддати кӯтоҳ хароҷоти пурраи сохтмонро мепӯшонад. Тибқи ҳисоби мутахассисони соҳа, арзиши аслии неруи барқи дар он тавлидшаванда арзонтарин дар ҷаҳон хоҳад буд.

Аз рӯи тадқиқоти мутахассисони СММ маълум мегардад, ки дар мамлакатҳои Осиёи Марказӣ айни ҳол дар давоми сол тақрибан 150 миллиард квт/соат қувваи барқро истифода мебаранд. Саҳми гидроэнергетика дар байни намудҳои дигари сӯзишворӣ дар давоми сол 29 фоизро ташкил медиҳад. Аз он ҷиҳат, ки ҳаҷми умумии захираи гидроэнергетикии Тоҷикистон нисбат ба ҳаҷми имрӯзаи истифодаи қувваи барқ дар ҳамаи чор мамлакати Осиёи Марказӣ чор баробар зиёд мебошад, гидроэнергетикаи Тоҷикистон метавонад ба тамоми минтақа манфиатбахш бошад. Махсусан НБО-и «Роғун» дар ин замина саҳми калон дорад.

Обанбори НБО «Роғун» якҷоя бо обанбори Норак дар дарёи Вахш ва обанбори Туямун дар дарёи Ому, бо ғунҷоиши умумии манфиатовари 18-19 километри мукааб, танзимшавии чандинсолаи резиши дарёи Омуро дар заминҳои кишоварзии ҳавзаи дарёи Ому, ки дар ҳудуди Ӯзбекистон ва Туркманистон воқеъ аст, таъмин менамояд.

Имкон пайдо мегардад, ки ба азхудкунии заминҳои нав, аз ҳисоби захираи обанбор барои ҷуброн намудани оби ба обёрӣ масрафгардида идома дода шавад. Бо назардошти ҳамин, тибқи лоиҳа дар 360 ҳазор гектар заминҳои навкорам кушода мешаванд ва таъминоти оби системаҳои ирригатсионӣ дар ҳавзаи дарёи Ому ба масоҳати 4,3 млн. гектар афзоиш меёбад. Тавлидоти неруи барқ дар мавсими тирамоҳу зимистон 1,3 маротиба зиёд мегардад.

Ба кор андохтани Неругоҳи барқи обии «Роғун» эҳтиёҷоти дохилии кишвари моро бо барқ пурра қонеъ ва истиқлолияти энергетикии Ҷумҳурии Тоҷикистонро таъмин намуда, имкон фароҳам меорад, ки барқи зиёдатии мо ба хориҷа интиқол дода шуда, ба миқдори зиёд газ ва дигар намудҳои сӯзишворӣ дар давлатҳои ҳамсоя сарфа гардад.

Неругоҳи барқи обии «Роғун» ба ҳифзи муҳити зист низ мувофиқат менамояд, чунки аз ҷиҳати экологӣ он безарар аст, барои ҳар киловатт соати барқи дар неругоҳҳои ҳарорати истеҳсолшуда бошад, ба атмосфера то 250-300 грамм гази карбон хориҷ мегардад.

Соли 1989 мутахассисон ҳисоб карда буданд, ки ҳар як киловатт соати неруи барқ, ки дар ин неругоҳ истеҳсол мешавад, нисбат ба барқи дар неругоҳҳои ҳароратӣ истеҳсолшуда то 15-20 маротиба арзон аст. ­Эътимоднокии кори низоми энергетикии мамлакат боло рафта, сифатнокии энергияи электрикӣ танзим мегардад.

Ман дар бораи Неругоҳи барқи обии «Роғун» бисёр хондаам ва бисёр навиштаам. НБО «Роғун»-ро хеле хуб эҳсос мекунам ва дӯст медорам, бо он чӣ медонистаму медонам, бо он ки зиёда аз бист сол боз бо низоми энергетикии кишвар робита дорам, дар муборизаи шадиде, ки барои бунёди Неругоҳи барқи обии «Роғун» ангехта буданд, ширкат варзидам ва то ҷое метавонистам, Роғунро ҳифз ва тарафдорӣ намудам. Ҳанӯз соли 2010 китоби ман «Роғун — ҳамкори офтоб» чоп шуда буд, ки он замон айни мухолифат ва муборизаҳо ба муқобили Неругоҳи барқи обии «Роғун» буд. Он китоби бадеӣ набуд, дар сарсухан ба хонанда муроҷиат намуда будам, ки ин китоб маҳсули бофтаи хаёли нависанда ва ё изҳори ҳиссиёти як шаҳрванди ватандӯст, ки аз бунёди ин маҷмааи саодат ва моҳияту аҳамияти он ба ваҷд омада бошад, нест. Ин китоб маҷмӯаи исботу ҳақиқати ҳол буд, ки дар тӯли зиёда аз чаҳор даҳсола дар пажӯҳишгоҳи олимону лоиҳасозон, қарору дастурҳои роҳбарони зимомдор ва меҳнату заҳмати бинокору бунёдкорон сабт ёфта буд ва ҳама ба он ақида буданд, ки бунёди Неругоҳи барқи обии «Роғун» на танҳо барои Тоҷикистон, балки барои тамоми минтақаи Осиёи Марказӣ ва дар шароити норасоии неруи барқ ва афзун шудани партовҳои газҳои гулхонаӣ барои тамоми сайёра манфиатбахш аст.

Хидмати ман танҳо аз он иборат буд, ки ин факту далелҳоро ба як қолаб дароварда, ҳар қадаре метаво­нистам, содаю оммафаҳм намудам, то ба ҳар хонанда возеҳу дастрас бошад ва мардуми мо огоҳу дилпур бошанд, ки барои бунёди НБО «Роғун» ҳаққу ҳуқуқи комил доранд ва имрӯз он метавонад, ки идеяи миллии тамоми Тоҷикистониён гардад.

«Роғун — ҳамкори офтоб» ном гирифтани китоб низ ба он маънӣ буд, ки манфиати «Роғун»-и мо, тавре офтоб ба ҳама — ба хубу ганда, ба баду нек, ба сарватманду бечора баробар нуру зиё мебахшад, ба тамоми ҷомеа мерасад. Он амсоли офтоби дувуме хоҳад гашт, ки аз кишвари мо тулӯъ намуда, минтақаро нуру ҳарорат хоҳад дод. Инро мухолифони бунёди НБО «Роғун» низ рӯзе ҳис хоҳанд намуд ва ба мардуми Тоҷикистон, ки имрӯз дар атрофи Сарвари давлат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон муттаҳид шуда, НБО «Роғун» эҷод доранд, шукргузору миннатдор мешаванд. Бояд ба ин мутмаин бошем!

Худо ба Пешвои миллати мо иродаю матонат ва ҷасорату ғайрат дод, халқ дар атрофи Сарвари худ муттаҳид шуд ва НБО «Роғун» бино кард. Бале, «Роғун» бино кард! Ва ин ҷамъбасти боз як давраи муҳими фаъолияти Тоҷикистони соҳибистиқлол аст. Давраи пур аз муборизаву душвориҳо, вале шаҳди нусратро чашиданҳо низ!

Ман аз ин муборизаҳо батафсил огоҳам ва бояд бо тамоми меҳру самимият ин ҷо бигӯем, ки сад офарин ба Пешвои миллат муҳтарам ­Эмомалӣ Раҳмон! Неругоҳи барқи обии «Роғун» «Шоҳнома» аст. Шоҳномае, ки Пешвои миллат барои на танҳо аз ҷиҳати маънавӣ, балки аз ҷиҳати иқтисодиву иҷтимоӣ саршор намудани миллат офаридаанд.

Дар қатори барқарор намудани сулҳу ваҳдат, наҷоти миллат, таҳкими давлатдорӣ — офаридани Неругоҳи барқи обии «Роғун» як қаҳрамонии дигари Пешвои миллат аст, ки миллатро ба Сарвари худ наздиктар намуд ва эътимоду эҳтиромашонро дар дили халқ афзунтар.

Бо таълифи ин очерки ҳуҷҷатӣ ман заррае ният надорам, ки худро намоишу ҷавлон диҳам. Мақсадам он аст, ки ҳар чӣ зиёдтар одамон аз шаҳомати НБО «Роғун» ва меҳнату заҳмати Пешвои миллат ва бузургии миллати ман огоҳ шаванд.

Шахсан, ман аз НБО «Роғун» фахр мекунам! Фахр мекунам, ки миллати ман имрӯз иродаю иқтидор дорад, ки чунин шаҳомати энергетикиро бунёд карда истодааст.

Нозир ЁДГОРӢ,

Нависанда

Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Паёмашон ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон 23 декабри соли 2022 аз қабули қарори Маҷмаи умумии Созмони Милали Муттаҳид «Дар бораи «Соли ҳифзи пиряхҳо» эълон кардани соли 2025» ёдовар шуда, зикр карданд, ки «Воқеан, қабули ин қатънома дар миқёси ҷаҳон иқдоми муҳим ва таърихӣ буда, тавассути он ҷомеаи ҷаҳонӣ имкон пайдо мекунад, ки барои ҳифзи бузургтарин манбаъҳои оби ошомиданӣ тадбирҳои муштараки зарурӣ андешад».

Воқеан, ба туфайли сиёсати хирадмандонаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, дар даврони истиқлолият мамлакат тавонист на танҳо бо ҷомеаи ҷаҳонӣ муносибатҳои судманди тарафайнро ба роҳ монад, балки роҳи беназирро ба дипломатияи дар асоси ҳифзи манфиатҳои миллӣ ва эҳтироми арзишҳои умумибашарӣ бунёдшуда пеш гирад. Ин имкон медиҳад, ки Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ҳалли масъалаҳои глобалӣ ҳамчун кишвари таъсиргузор фаъол бошад.

Дар ин самт бояд доир ба ҳамкории судманду натиҷабахши мамлакат бо СММ ёдовар шуд, ки аз 29-уми январи соли 1992, баъди дар ҷаласаи Шӯрои амнияти Созмони Милали Муттаҳид қатънома оид ба тавсияи дохил шудани Ҷумҳурии Тоҷикистон ба СММ ба сифати аъзо қабул гардидан, шурӯъ шуд. 2- юми марти соли 1992, зимни Иҷлосияи 46-уми Маҷмаи умумии СММ қатъномаи 46/224 оид ба шомилшавии Ҷумҳурии Тоҷикистон ба СММ қабул гардид. Пайвастшавии Ҷумҳурии Тоҷикистон ба СММ пояи устуворро барои рушди ҳамкориҳо бо ин созмон, муассиса ва ниҳодҳои тахассусии он бунёд ниҳод. Ҳамин тариқ, кишвари мо тавонист дар муддати кӯтоҳ худро ҳамчун давлати дорои сиёсати созандаю бунёдкор ва ташаббускор ба ҷомеаи ҷаҳонӣ муаррифӣ намояд.

Боиси зикр аст, ки таърихи куҳанбунёди давлатдорӣ ва ҳаёти сиёсии тоҷикон замина гузоштанд, ки дипломатияи муосири тоҷик зуд ташаккул ёфта, ба сифати дипломатияи гус­турдаи бисёрҷонибаи ҳамкориҳо дар низоми муносибатҳои байналмилалӣ роҳандозӣ гардад.

Табиати биҳиштосои Ватани маҳбубамон аз сарватҳои гуногуни зеризаминӣ бой мебошад. Тоҷикистон, ҳамчун кишвари дорои захираҳои фаровони об, ҷонибдори истифодаи одилона ва оқилонаи он сарвату захираҳо тавассути ҳамкории байналмилалӣ ва минтақавӣ мебошад. Татбиқи пайгиронаи дипломатияи ҳамкорӣ дар соҳаи обро ягона василаи ҳалли мушкилот дар ин самт медонад.

Ҷониби Тоҷикистон роҷеъ ба масоили оби тоза ва роҳандозии густурдаи дипломатияи бисёрҷонибаи ҳамкорӣ дар соҳаи об нақши фаъол дорад. Ин аст, ки ҳалли мушкилоти вобаста ба обро дар сатҳи ҷаҳонӣ пайваста пайгирӣ мекунад. Дар робита ба дипломатияи мазкур ва дар пайравӣ аз ташаббусҳои созандаи марбут ба об бо пешниҳоди Тоҷикистон соли 2003 «Соли байналмилалии оби тоза», солҳои 2005-2015 Даҳсолаи байналмилалии амал «Об — барои ҳаёт», соли 2013 «Соли байналмилалии ҳамкорӣ дар соҳаи об», солҳои 2018 — 2028 Даҳсолаи байналмилалии амал «Об — барои рушди устувор» бо қатъномаҳои СММ эълон гардиданд. Маҷмӯи чорабиниҳо ва тадбирҳое, ки дар ин самт аз ҷониби Ҷумҳурии Тоҷикистон, созмонҳои байналмилалӣ ва кишварҳои дигар анҷом дода шудаанд, собит месозанд, ки ин ташаббусҳои сатҳи ҷаҳонии Президенти мамлакат мавриди истиқбол ва дастгирии ҷомеаи ҷаҳонӣ қарор гирифтаанд. Албатта, ҷониби Тоҷикис­тон барои амалӣ намудани ин ибтикорҳо ба созмонҳои минтақавию байналмилалӣ, пеш аз ҳама, Созмони Милали Муттаҳид, такя намуда, татбиқи онҳоро пешбинӣ менамояд. Ногуфта намонад, ки ҳадафи асосии ин ташаббусҳо таъкиди зарур будани ҳамкориҳои созанда дар ҳалли масъалаҳои марбут ба об мебошад, зеро об манбаи ҳаёт ва рушди устувори инсоният аст. Афзалияти асосии пайгирӣ, арзёбӣ ва таҳлилу омӯзиши мушкилоту масоили об дар сатҳи минтақа ва ҷаҳон дар сиёсати хориҷии мамлакат, ҳам ба манфиатҳои миллӣ ва ҳам ба нафъи ҷомеаи ҷаҳонӣ созгор будан аст.

14-уми декабри соли 2022 Маҷмаи умумии Созмони Милали Муттаҳид қатънома оид ба «Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо» эълон шудани соли 2025-ро, ки аз ҷониби Ҷумҳурии Тоҷикистон пешниҳод шуда буд, бо иттифоқи оро қабул кард. Ин иқдоми навбатии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо пуштибонии 153 кишвари узви СММ пазируфта шуд. Он бо «Рӯзи байналмилалӣ» ва «Соли байналмилалӣ» (яъне эълон гардидани 21 март ҳамчун Рӯзи байналмилалии ҳифзи пир­яхҳо, эълон шудани соли 2025 ҳамчун «Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо») эълон шуданаш нодир маҳсуб меёбад. Масъалаи мазкур барои кишварамон бисёр мубрам аст, зеро дар Тоҷикистон 8492 пирях ба ҳисоб гирифта шудааст. Дар маҷмӯъ масоҳати умумии пиряхҳои кишвар беш аз 8476 км²- ро ташкил медиҳад. Ин пиряхҳо дар баландиҳои аз 3000 то 5300 метр аз сатҳи баҳр дар кӯҳҳои Помир (Шарқӣ ва Ғарбӣ), Ҳисор ва Олой ҷойгир буда, сарчашмаи асосии оби дарёҳои Сир, Зарафшон, Панҷ, Вахш, Ому ва ғайра мебошанд.

Маълум аст, ки бо рушди босуръати техника, технология, коммуникатсия, энергетика ва саноат авзои экологии ҷаҳон тавозунро гум карда, мушкилоти глобалиро афзунтар гардонидаанд. Солҳост, ки кишварҳои ҷудогона ва минтақаҳо қудрати бартараф кардани ин ё он мушкилоти глобалиро надоранд ва зарурат ба миён омадааст, ки бо талошҳои дастаҷамъӣ ҳалли мушкилотро имконпазир гардонанд. Мамлакати мо низ ҳамчун ҷузъи ҷомеаи башарӣ аз мушкилот ва таҳдиду хатарҳои глобалӣ дар канор буда наметавонад, баръакс аллакай панҷумин иқдом ва ташаббуси худро барои ҳалли мушкилоти об ва вазъи пиряхҳо пешниҳод кардааст. Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон кӯшиш ба харҷ дода истодаанд, ки таваҷҷуҳи ҷомеаи ҷаҳониро барои ҳалли саривақтии ин мушкилот ҷалб созанд.

Ибтикороти Пешвои миллат Тоҷикистонро дар миёни ҷомеаи ҷаҳонӣ ҳамчун кишвари пешсафу ташуббускор оид ба масъалаҳои об муаррифӣ карда, аҳли сайёра ин ташаббусҳои башардӯстонаро бо камоли эҳтиром ва эътирофи том пазируфтаанд. Дар маҷмӯъ, ташаббусҳои Тоҷикистон ба ҳадафҳои рушди устувори расман зери унвони «Табдилдиҳии ҷаҳони мо: рӯзномаи ҷаласа дар соҳаи рушди устувор барои давраи то соли 2030» пайвастагӣ доранд. Об дар кишвари мо ҳамчунин сарчашмаи энергияи сабз буда, дар Тоҷикистон 95 дарсади неруи барқ тавассути неругоҳҳои барқи обӣ истеҳсол мешавад. Кишвари мо аз нигоҳи захираҳои гидроэнергетикӣ дар ҷаҳон ҷойи ҳаштум ва аз рӯйи тақсимоти онҳо ба ҳар сари аҳолӣ ҷойи дуюмро ишғол менамояд. Айни замон кӯшиш ба харҷ меравад, ки мо дар мамлакат аз захираҳои мавҷудаи обӣ ба таври самаранок истифода бурда, рушди усутворро таъмин намоем.

Мушкилоти марбут ба истифодаи захираҳои об дар маҷмӯъ ба масоили ҳифзи пиряхҳо — сарчашмаи асосии обҳо дар мамлакат ва минтақа пайвандии бевосита доранд. Мусаллам аст, ки пиряхҳо сарчашмаи асосии оби ошомиданӣ ва ширинанд, вале тағйирёбии иқлим барои ҳифзи онҳо монеа эҷод мекунад. Ҷумҳурии Тоҷикистон ба масъалаи мазкур солҳост, ки таваҷҷуҳи хосса зоҳир менамояд ва Ҳукумати мамлакат барои андешидани чораҳои зарурӣ дар ҳалли мушкилоти ҷойдошта дар ҳамкорӣ бо созмону ташкилотҳои умумиҷаҳонӣ кӯшишҳои зиёд ба харҷ дода истодааст.

Ташаббуси навбатии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар арсаи ҷаҳонӣ иқдоми умедбахшест, ки мушкилоти ҳифзи пиряхҳоро то дараҷаи зарурӣ бартараф менамояд, зеро дар ин самт чораҳо ва корҳои зиёд анҷом хоҳанд ёфт.

Абдухалил ҒАФУРЗОДА,

ректори Академияи идоракунии давлатии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор,

Карамалишо КАРАМАЛИШОЕВ,

ноиби ректор оид ба илм ва инноватсияи Академияи идоракунии давлатии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, номзади илмҳои таърих, дотсент

Дар сурати истифодаи неруи барқи «тоза»-и дар кишвар истеҳсолшаванда дар воситаҳои нақлиёти барқӣ метавон талаботи мамлакатро аз маҳсулоти нефтӣ коҳиш дода, ба ин васила, ба ҳифзи муҳити зист ва беҳтар намудани вазъи экологии мамлакат мусоидат намуд».

Олими ҷавон, ходими илмии Маркази рушди инноватсионии илм ва технологияҳои нави Академияи миллии илмҳои Тоҷикис­тон муаллифи китоби «Усулҳои тавлид, интиқол, истифода ва сарфаи энергияи электрикӣ» Наримон Юсуфбеков асри XXI-ро асри энергия мегӯяд. Зимни суҳбат андешаашро шарҳ дода, аз ҷумла гуфт: «Асри навро ҳар гуна номгузорӣ мекунанд – ҳам асри ядроӣ, ҳам кайҳонӣ ва ҳам иттилоотӣ — компютерӣ, аммо аз нигоҳи имрӯз шояд мафҳуми «асри энергия» дурусттар бошад. Имрӯз хонаҳо пур аз асбобҳои электрикӣ, ба мисли дарзмол, чангкашак, мошинаҳои ҷомашӯӣ, оинаи нилгун, компютер ва ғайра мебошад. Дар кӯчаҳо трамвай ва тролейбусҳо, дар роҳҳои оҳан қатораҳо бо энергияи электрикӣ ҳаракат мекунанд. Автомобилҳои сабукрави барқӣ низ ба зиндагиамон ворид шуд. Тибқи иттилои Вазорати нақлиёти Тоҷикистон аз соли 2021 то имрӯз ба ҷумҳурӣ 1,4 ҳазор электромобил ворид шудааст, ки намунаи онро дар кӯчаҳои шаҳри Душанбе ва дигар шаҳрҳои кишвар дидан мумкин аст».

Наримон Юсуфбеков иброз дошт, ки имрӯз барои тавлиди энергияи барқӣ аз воситаҳои гуногун истифода мешавад, яъне дар табиат манбаъҳои истеҳсоли неруи барқ — неругоҳҳои обӣ, бодӣ, офтобӣ, атомӣ, ҳидрогенӣ зиёданд. Дар кишварҳои гуногуни дунё вобаста ба мавқеи ҷойгиршавиашон чунин неругоҳҳоро месозанд. Тоҷикистон дар ин маврид имконоти зиёд дорад. Худованд ба мо обу дарёҳои зиёде ато кардааст, ки онҳо манбаи бузурги истеҳсоли неруи барқи арзон мебошанд.

Давлат ва Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон бо дарназардошти захираҳои гидроэнергетикӣ рушди ин соҳаи ҳаётан муҳимро ба роҳ монда, расидан ба истиқлолияти энергетикиро яке аз ҳадафҳои асосии рушди кишвар қарор додааст. Дар кишвар неругоҳҳои нави барқи обӣ бунёд ёфта, неругоҳҳои мавҷуда тармиму таъмир мешаванд. Имрӯз иншооти бузурги аср — Неругоҳи барқи обии «Роғун» ба майдони нангу номус табдил ёфтааст. Бо ташаббус ва дастуру супоришҳои Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон сохтмони ин неругоҳи азим бомаром идома ёфта, бо ин мақсад дар соли 2022-юм 3,2 миллиард сомонӣ равона карда шуд ва алҳол ду агрегати он мавриди истифода қарор гирифтааст.

Неругоҳи барқи обии «Норак» яке аз манбаъҳои асосии тавлиди барқи мамлакат аст, ки беш аз ним аср фаъолият мекунад. Яке аз агрегатҳои ин иншооти азим баъди таҷдиду тармим бо харҷи беш аз 800 миллион сомонӣ бо тавоноии 375 меговат моҳи октябри соли 2022 мавриди баҳрабардорӣ қарор дода шуд. Ин нукта дар Паёми Президенти мамлакат ҷой дошта, ҳамчунин иттилоъ дода шудааст, ки бо пурра ба анҷом расидани корҳои таҷдиду азнавсозӣ ва муҷаҳҳазгардонӣ бо таҷҳизоту технологияҳои муосир ба Неругоҳи барқи обии «Норак» умри дубора бахшида, иқтидори кории он иловатан 775 мегаватт зиёд мегардад. Дар ҷумҳурӣ бо мақсади расидан ба истиқлолияти энергетикӣ ва истифодаи самараноки неруи барқ корҳои шоиста идома доранд ва ҳоло дар соҳа боз 20 лоиҳа ба маблағи 17 миллиард сомонӣ татбиқ мегардад. Тавре дар Паёми Президент иттилоъ дода шудааст, таҷдиди неругоҳҳои барқи обии «Норак» ба маблағи 7 миллиард сомонӣ ва «Қайроққум» ба маблағи 2 миллиард сомонӣ, инчунин, сохтмони Неругоҳи барқи обии «Себзор» ба маблағи 612 миллион сомонӣ дар ноҳияи Рошт­қалъаи Вилояти Мухтори Кӯҳис­тони Бадахшон ва неругоҳҳои бодию офтобӣ дар ноҳияи Мурғоб ба маблағи умумии 170 миллион сомонӣ бомаром идома дорад. Бо пурра ба анҷом расидани корҳои таҷдиду азнавсозӣ ва муҷаҳҳазгардонӣ бо таҷҳизоту технологияҳои муосир иқтидори кории Неругоҳи барқи обии «Норак» 775 мегаватт зиёд мегардад. Инчунин, корҳои сохтмонӣ дар Неругоҳи барқи обии «Роғун» бомаром пеш рафта истодаанд.

Солҳои охир дар баъзе корхонаю муассисаҳо, ширкатҳо ба талафоти техникии барқ роҳ медиҳанд, ки ин ба вазъи молиявии онҳо таъсири манфӣ расонида истодааст. Ҳамсуҳбати мо дар мавриди истифодаи сарфакоронаи неруи барқ дар зиндагӣ андешаҳои ҷолиб баён кард:

- Сарфаи энергияи электрикӣ маънои маҳдуд кардани истеъмоли онро надорад. Ба хотири сарфа набояд чойро ноҷӯшида нӯшид, ғизои нопухта хӯрд ва ё дар торикӣ бо зинапояҳо ба ошёнаҳои боло баромад, вале одам бояд неруи барқро ба қадри зарурат сарфа кунад. Масалан, инсони сарфакор вақте чойро меҷӯшонад, ки он воқеан зарур аст, ҳамон қадар обро ҷӯшонад, ки талаботро қонеъ кунад. Имрӯз аз воситаҳои электрикии фаровон истифода мебарем, аммо дар лаҳзаҳои нодаркор будан хомӯш кардани онҳоро фаромӯш мекунем. Бояд ҳушдор дод, ки асбобҳои электрикӣ дар реҷаи интизорӣ ҳам энергия истеъмол мекунанд. Набояд тамоми рӯз копютерро дар ҳолати корӣ нигоҳ дошт. Хуб мебуд ҳангоми танаффус ва ё дамгирӣ онро хомӯш намоем. Таҷҳизоти иловагӣ, ба монанди принтер ва сканнерро ба шабака танҳо ҳангоми зарурат пайваст кардан мебояд.

Воқеан, мо баъзан ба ин амалҳо диққат намедиҳем, ҳол он ки ҳар нафар дар истифодаи сарватҳои барои зиндагиамон зарурӣ, ба монанди об, неруи барқ, агар сарфакор бошад, манфиату баҳрабардорӣ боз ҳамон қадар зиёд мешавад.

Б. КАРИМЗОДА,

«Садои мардум»

Пас аз соли 1997, ки ваҳдати миллат таъмин шуд, Ҳукумати Тоҷикис­тон ба созандагӣ даст зад. Дар доираи имконоти ҳамонвақта амалисозии лоиҳаҳои аз ҷиҳати иҷтимоиву иқтисодӣ муҳим оғоз шуд. Дар баробари ин, таҳкими истиқлолияти давлативу ваҳдати миллӣ чун зарурати аввалиндараҷа дар мадди назари муҳтарам Эмомалӣ ­Раҳмон буд. Бояд иқдомҳое амалӣ мешуданд, ки бозгӯкунандаи таъриху фарҳанги бузурги давлатдории тоҷикон дар давраҳои гуногун бошанд, омили сарҷамъкунандаи миллат. Яке аз аввалин иқдомҳо эъло­ни бузург­дошти 1100-солагии давлатдории Сомониён буд. Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикис­тон аз 9 — уми апрели соли 1997 таҳти №693 «Дар бораи таҷлили 1100-солагии давлати Сомониён» баромад. Дар заминаи он, 9 — уми июни соли 1997 таҳти № 275 Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҷашни давлати Сомониён» ба тас­виб расид. Қарори мазкур тартиби ташкили Кумитаи тадорукот оид ба гузаронидани ҷашни давлати Сомониёнро муайян намуд.

19-уми сентябри соли 1997 Кумитаи тадорукот оид ба омода кардани шаҳри Душанбе ба баргузории ҷашн қарор қабул кард. 20 — уми ноябри ҳамон сол таҳти №231 Қарори раиси шаҳри Душанбе «Дар бораи омодагӣ ва гузаронидани ҷашни 1100-солагии давлати Сомониён» ба тасвиб расид. Мувофиқи банди 11 қарори мазкур, бахшида ба 1100 — солагии давлати Сомониён барои офаридани беҳтарин лоиҳаи намунавии монумент бо муҷассамаи Исмоили Сомонӣ аз 20 — уми ноябри соли 1997 то 30-юми январи соли 1998 озмун эълон гардид. Банди 12 қарори мазкур макони ҷойгиркунии муҷассамаи Исмоили Сомониро майдони марказии шаҳри Душанбе, рӯ ба рӯи бинои Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон муайян кард.

Барои асари ғолиб 5 ҳазор доллари ИМА мукофотпулӣ муайян гардид. Бо назардошти он ки дар озмун иштироки мутахассиони хориҷӣ низ маҳдуд набуд, онро байналмилалӣ арзёбӣ кардаанд. Ба ҳайати ҳакамони озмун дар баробари 20 сиёсатмадору меъмор, рассому олим, шоир ва намояндагони дигар қишрҳои ҷомеаи кишвар, ҳамчунин намояндаҳо аз Федератсияи Россия, Қазоқистон, Ӯзбекистон, Эрон, Афғонистон ва Қирғизистон шомил буданд.

Баъд аз пешниҳод шудани лоиҳаҳо онҳоро дар Осорхонаи миллии Тоҷикис­тон ба номи Камолиддини Беҳзод ба намоиш гузоштанд, то дар баробари мутахассисон, шаҳрвандон низ интихоб карда тавонанд. Пас анҷоми намоиш дар ҷаласае, ки аз 25 аъзои ҳайати ҳакамон 18 нафар ширкат доштанд, 14 нафар ба ҷонибдории лоиҳаи эскизӣ таҳти рамзи «55555» овоз медиҳанд. Маълум гардид, ки муаллифи асари ғолиб меъмори шинохта Баҳоваддин Зуҳуриддинов будааст. Пас аз ин, пуррагардонии лоиҳа ва муайян намудани симои Исмоили Сомонӣ шурӯъ мегардад. Дар натиҷаи баҳсу мунозира симои Исмоили Сомонӣ, ки аз ҷониби Баҳоваддин Зуҳуриддинов тасвир гардидааст, маъқул шуд.

Ҳангоми офаридани симои Исмоили Сомонӣ муаллиф аз маълумоти таърихӣ, китоби вазири дарбори Сомониён Ҷайҳонӣ «Ашкол — ул — олам», ки аввали асри X, дар замони ҳукмронии Насри II ибни Аҳмад навишта шудааст, истифода кардааст.

Муҷассамаи Исмоили Сомонӣ бо баландии 12 метр аз фулузоти биринҷӣ ва арки бузург, ки бо ҳафт қабати сталактитҳо мустаҳкам гардидааст, сохта шудааст. Дар болои арк, дар зери нурҳои дурахшони офтоб тоҷ ҳамчун рамзи давлатдории тоҷикон дар пояи куракшакл медурахшад. Диамет­ри тоҷ 4,5 метр мебошад. Муаллиф ҳангоми таҳияи лоиҳа ба хотири мувофиқат кардани андозаи арк ба майдон баландии онро аз сатҳи майдон 35 метр муайян намуд.

Дар он минбари рамзии Президенти кишвар мавҷуд аст, ки ҳангоми таҷлили ҷашнҳо, роҳпаймоиҳои ботантана, намоишҳо ва парадҳо иштирок мекунад. Дар ҳар ду тарафи минбари зикршуда барои аъзои Ҳукумат ва меҳмонони баландмақоми хориҷӣ ҷой муайян шудааст.

Яке аз унсурҳои дигар симои ду шери хобида дар минбари пасти ду тарафи тахти суфа мебошад. Онҳо рамзи сулҳу суботу осоиш, рамзи ҳокимият мебошанд.

Дар зери муҷассама осорхона эъмор шуда, нусхаи мақбараи Исмоили Сомонӣ сохта шудааст. Дар қисмати қафои муҷассама харитаи давлати Сомониён акс ёфтааст.

Монумент бо муҷассамаи Исмоили Сомонӣ моҳи сентябри соли 1999 дар Ҷашни Истиқлолияти давлатӣ ва 1100-солагии давлати Сомониён ба истифода дода шуд. Он рамзи соҳибдавлатии тоҷикон буда, меҳмонони баландмақоми кишварҳои хориҷӣ, аз ҷумла роҳбарони давлатҳо, ҳангоми сафар ба кишвари мо дар пояи он чун нишони эҳтиром ба таъриху фарҳанги оламшумул ва истиқлолияти давлатии Тоҷикистон гул мегузоранд. 

«Садои мардум»

Конференсияро бо сухани муқаддимавӣ директори марказ Хайриддин Усмонзода ифтитоҳ намуда, қайд кард, ки саноатикунонии ­босуръати мамлакат омили муҳими ҳалли масъалаҳои иқтисодию иҷтимоӣ буда, дар маҷмӯъ, гузаштан аз кишвари аграрӣ – саноатӣ ба кишвари саноатӣ – аграрӣ мебошад. Соҳаи мазкур тавлидкунандаи асосии неъматҳои моддӣ ба ҳисоб рафта, рушди он баҳри пешрафти бахшҳои дигар заминаи мусоид фароҳам менамояд.

Маърӯзачиён мавзӯъҳои «Саноатикунонии босуръати иқтисодиёти Ҷумҳурии Тоҷикистон – роҳҳои асосии таъмини рушди устувор», «Нақши технологияи иттилоотӣ дар рушди соҳаи саноати кишвар», «Ҳуҷҷатҳои стратегӣ, консепсия ва барномаҳои амалкунандаи соҳаи саноат ва натиҷаҳои татбиқи онҳо», «Саҳми соҳаи кишоварзӣ дар таъмини корхонаҳои коркард ва ашёи хоми ватанӣ» ва «Нақши комплекси энергетикии кишвар дар рушди соҳаи саноат ва ҳалли масъалаҳои иҷтимоию иқтисодӣ» — ро шарҳ дода, аз он нигаронӣ карданд, ки баъзе корхонаҳо аз рӯзи хусусӣ гардиданашон, то ҳол ба кор оғоз накарданд. Пас мақсад аз хусусигардонӣ чист? — суол гузоштанд ҳозирин.

- Набудани нуқтаҳои қабули пӯсту пашм, маҳдуд будани дастрасии хоҷагиҳои деҳқонӣ ба қарз, сари вақт содирот накардани маҳсулоти кишоварзӣ мушкилоте мебошанд, ки саноатчиён ва кишоварзонро нигарон кардааст, — иброз намуд сардори Раёсати тадқиқоти масъалаҳои рушди соҳавии Маркази тадқиқоти стратегӣ Имомназари Каримиён.

Роҳбари дастгоҳи Маркази тадқиқоти стратегии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Умед Давлатов хеле бамаврид зикр кард, ки мақсад аз баргузории конференсияҳои илмӣ – амалӣ баёни андеша, ироаи пешниҳод, хулосабарорӣ ва тасмимгирист, на пешниҳоди ҳисоботи соҳа. Таваҷҷуҳи асосӣ дар конференсия ба он бояд зоҳир мешуд, ки чӣ кори назаррас кардем. — Умед дорем дар оянда маърӯзачиён мақсади баргузории конференсияро дарк мекунанд, — афзуд номбурда.

Воқеан, маърӯзаҳо бо истилоҳ забонзада буданд, онҳоро қаблан дар ҳамин макон зимни баргузории ҳамоиши дигар шунида будем.

Х. МИРЗОЕВ,

«Садои мардум»